<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.44

# The Compendium of Suśruta 6.44: catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.44

- **Language:** Sanskrit

### catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.44.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.1)

athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.44.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.2)

yathovāca bhagavān dhanvandariḥ//

### [6.44.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.3)

vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam/  
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam//

### [6.44.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.4)

pāṇḍvāmayo+aṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ/  
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato+adhiko+ataḥ khalu pāṇḍurogaḥ//

### [6.44.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.5)

tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ/  
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi//

### [6.44.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.6)

sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ/  
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat†//

### [6.44.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.7)

kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/  
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//

### [6.44.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.8)

pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/  
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//

### [6.44.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.9)

śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/  
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathā+anyaistadupadravaiśca//

### [6.44.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.10)

sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ/  
yo hyāmayānte sahasā+annamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam//

### [6.44.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.11)

karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt †pūrveritau tandribalakṣayau ca/  
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ//

### [6.44.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.12)

jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāgharako(lāghavako)+alasākhyaḥ/  
taṃ †vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ//

### [6.44.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.13)

upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujā+agnisādaḥ/  
śophastathā kaṇṭhagato+abalatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca//

### [6.44.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.14)

sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham/  
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ//

### [6.44.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.15)

pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yantraiphalaṃ tailvakameva vā+api/  
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanidān ghṛtena//

### [6.44.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.16)

mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram/  
khādedguḍaṃ vā+apyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ† pibedvā//

### [6.44.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.17)

ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā/  
sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vā+api śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān//

### [6.44.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.18)

ahrecca doṣān bahuśo+alpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu/  
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī//

### [6.44.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.19)

ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm/  
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye//

### [6.44.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.20)

tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīeṇa vā māgadhikā yathāgni/  
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ† kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā+avalihyāt//

### [6.44.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.21)

gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvā++āyasaṃ cūrṇamanalpakālam/  
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham//

### [6.44.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.22)

ājaṃ śakṛtsyāt† kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca/  
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunā+avalihyāt//

### [6.44.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.23)

maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ/  
†mūtrāsuto+ayaṃ madhunā+avalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram//

### [6.44.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.24)

bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ/  
†takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān//

### [6.44.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.25)

sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā/  
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre//

### [6.44.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.26)

mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto+akṣasamaṃ hitāśī/  
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam//

### [6.44.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.27)

nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī/  
śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunā+avalihyāt//

### [6.44.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.28)

viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ/  
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca//

### [6.44.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.29)

saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya/  
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge//

### [6.44.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.30)

hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca/  
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī//

### [6.44.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.31)

kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram/  
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye †mūtrayutaṃ pibedvā//

### [6.44.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.32)

mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvā+api hi lohakiṭṭam/  
dagdhvā+akṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān//

### [6.44.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.33)

vicūrṇya līḍhaṃ madhunā+acireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt/  
sindhūdbhavaṃ vā+agnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam//

### [6.44.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.34)

lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva/  
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām//

### [6.44.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.35)

yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat/  
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate+analaṃ ca//

### [6.44.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.36)

drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake(lāghavake) hitaṃ ca/  
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva//

### [6.44.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.37)

snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vā+api hi jāṅgalānām/  
seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam//

### [6.44.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.38)

śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān/  
tathā+avipākasvaramedasādān jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//

### [6.44.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.39)

anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathā+anteṣu ca madhyaśūnam/  
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ† pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam//

### [6.44.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.40)

vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo+arthī tathā+atisārajvarapīḍitaṃ ca//

### [6.44.40\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44.40_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma (ṣaṣṭho+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //44//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.178.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (3)

- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.106.2) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.104.2) — Trimalla, Sanskrit
- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.2.p114) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.44) · Pramāṇa
