Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.45: pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.45

Language
Sanskrit

pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

6.45.1

athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.45.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.45.3

krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān/
kaṭvamlalabaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ//

6.45.4

nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet/
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam//

6.45.5

tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā+api vā/
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet//

6.45.6

†vidagdhayordvayoścāpi dvidhābhāgaṃ† pravartate/
kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim//

6.45.7

ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam†/
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ//

6.45.8

lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati/
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ//

6.45.9

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā/
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca †davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte+avipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ//

6.45.10

māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ† yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham/
yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti//

6.45.11

nādau saṃgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino+aśnataḥ/
tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham//

6.45.12

adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ/
jayedanyataradvā+api kṣīṇasya śamanairasṛk//

6.45.13

atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ/
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam//

6.45.14

laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām/
rasayūṣau pradātavyau surabhisnehasaṃskṛtau/
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṣi vividhāni ca//

6.45.15

drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam/
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam//

6.45.16

payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ/
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam//

6.45.17

hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam/
rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ//

6.45.18

santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ/
himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām//

6.45.19

madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ/
bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye//

6.45.20

lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya† ca/
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha//

6.45.21

raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet/
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā//

6.45.22

yojayitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat/
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān//

6.45.23

pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam/
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasameva vā//

6.45.24

trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/
pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā//

6.45.25

candnaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet/
karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet//

6.45.26

majjānamiṅgudasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam/
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā//

6.45.27

pibedvā+api tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ/
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ//

6.45.28

pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute+asṛji/
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk/
yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam//

6.45.29

palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam/
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā//

6.45.30

drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet/
sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā+ambusamaṃ hitāśinaḥ//

6.45.31

turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā/
lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā//

6.45.32

lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām/
drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām//

6.45.33

pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī/
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi//

6.45.34

pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittasṛjo vegamudīrṇamāśu/
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām//

6.45.35

puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge/
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ †madhusarpiṣī ca//

6.45.36

jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ/
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena//

6.45.37

ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā/
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā//

6.45.38

śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge/
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena//

6.45.39

kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham/
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ//

6.45.40

sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ/
nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam//

6.45.41

kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca/
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā+atisāraṃ rudhirasya dustaram//

6.45.42

virekayoge tvati caiva śasyate vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ//

6.45.43

evaṃvidhā uttarabāstayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ/
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam//

6.45.44

vidhiścāsṛgdare+apyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā/
śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate//

6.45.45

trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite+api ca sarvaśaḥ/
liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram//

6.45.45_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma (saptamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //45//

Commentaries (1)

Linked texts (3)