The Compendium of Suśruta 6.45: pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.45
- Language
- Sanskrit
pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.45.1
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.45.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.45.3
krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān/
kaṭvamlalabaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ//
6.45.4
nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet/
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam//
6.45.5
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā+api vā/
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet//
6.45.6
†vidagdhayordvayoścāpi dvidhābhāgaṃ† pravartate/
kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim//
6.45.7
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam†/
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ//
6.45.8
lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati/
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ//
6.45.9
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā/
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca †davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte+avipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ//
6.45.10
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ† yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham/
yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti//
6.45.11
nādau saṃgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino+aśnataḥ/
tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham//
6.45.12
adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ/
jayedanyataradvā+api kṣīṇasya śamanairasṛk//
6.45.13
atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ/
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam//
6.45.14
laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām/
rasayūṣau pradātavyau surabhisnehasaṃskṛtau/
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṣi vividhāni ca//
6.45.15
drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam/
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam//
6.45.16
payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ/
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam//
6.45.17
hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam/
rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ//
6.45.18
santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ/
himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām//
6.45.19
madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ/
bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye//
6.45.20
lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya† ca/
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha//
6.45.21
raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet/
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā//
6.45.22
yojayitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat/
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān//
6.45.23
pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam/
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasameva vā//
6.45.24
trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/
pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā//
6.45.25
candnaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet/
karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet//
6.45.26
majjānamiṅgudasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam/
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā//
6.45.27
pibedvā+api tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ/
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ//
6.45.28
pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute+asṛji/
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk/
yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam//
6.45.29
palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam/
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā//
6.45.30
drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet/
sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā+ambusamaṃ hitāśinaḥ//
6.45.31
turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā/
lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā//
6.45.32
lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām/
drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām//
6.45.33
pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī/
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi//
6.45.34
pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittasṛjo vegamudīrṇamāśu/
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām//
6.45.35
puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge/
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ †madhusarpiṣī ca//
6.45.36
jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ/
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena//
6.45.37
ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā/
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā//
6.45.38
śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge/
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena//
6.45.39
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham/
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ//
6.45.40
sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ/
nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam//
6.45.41
kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca/
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā+atisāraṃ rudhirasya dustaram//
6.45.42
virekayoge tvati caiva śasyate vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ//
6.45.43
evaṃvidhā uttarabāstayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ/
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam//
6.45.44
vidhiścāsṛgdare+apyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā/
śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate//
6.45.45
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite+api ca sarvaśaḥ/
liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram//
6.45.45_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma (saptamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //45//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit