<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.45

# The Compendium of Suśruta 6.45: pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.45

- **Language:** Sanskrit

### pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.45.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.1)

athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.45.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.45.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.3)

krodhaśokabhayāyāsaviruddhānnātapānalān/  
kaṭvamlalabaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ//

### [6.45.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.4)

nityamabhyasato duṣṭo rasaḥ pittaṃ prakopayet/  
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam//

### [6.45.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.5)

tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā+api vā/  
āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet//

### [6.45.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.6)

†vidagdhayordvayoścāpi dvidhābhāgaṃ† pravartate/  
kecit sayakṛtaḥ plīhnaḥ pravadantyasṛjo gatim//

### [6.45.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.7)

ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgatam†/  
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ//

### [6.45.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.8)

lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati/  
bāhyāsṛglakṣaṇaistasya saṅkhyādoṣocchritīrviduḥ//

### [6.45.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.9)

daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāstandritādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā/  
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca †davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte+avipāko viratirapi rate raktapittopasargāḥ//

### [6.45.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.10)

māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāsrakalpaṃ† yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham/  
yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti//

### [6.45.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.11)

nādau saṃgrāhyamudriktaṃ yadasṛgbalino+aśnataḥ/  
tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham//

### [6.45.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.12)

adhaḥpravṛttaṃ vamanairūrdhvagaṃ ca virecanaiḥ/  
jayedanyataradvā+api kṣīṇasya śamanairasṛk//

### [6.45.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.13)

atipravṛddhadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ/  
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam//

### [6.45.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.14)

laṅghitasya tataḥ peyāṃ vidadhyāt svalpataṇḍulām/  
rasayūṣau pradātavyau surabhisnehasaṃskṛtau/  
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṣi vividhāni ca//

### [6.45.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.15)

drākṣāmadhukakāśmaryasitāyuktaṃ virecanam/  
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam//

### [6.45.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.16)

payāṃsi śītāni rasāśca jāṅgalāḥ satīnayūṣāśca saśāliṣaṣṭikāḥ/  
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam//

### [6.45.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.17)

hitaṃ ca śākaṃ ghṛtasaṃskṛtaṃ sadā tathaiva dhātrīphaladāḍimānvitam/  
rasāśca pārāvataśaṅkhakūrmajāstathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ//

### [6.45.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.18)

santānikāścotpalavargasādhite kṣīre praśastā madhuśarkarottarāḥ/  
himāḥ pradehā madhurā gaṇāśca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām//

### [6.45.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.19)

madhūkaśobhāñjanakovidārajaiḥ priyaṅgukāyāḥ kusumaiśca cūrṇitaiḥ/  
bhiṣagvidadhyāccaturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye//

### [6.45.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.20)

lihyācca dūrvāvaṭajāṃśca pallavān madhudvitīyān sitakarṇikasya† ca/  
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapi tadguṇānyatha//

### [6.45.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.21)

raktātisāraproktāṃśca yogānatrāpi yojayet/  
śuddhekṣukāṇḍamāpothya nave kumbhe himāmbhasā//

### [6.45.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.22)

yojayitvā kṣipedrātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat/  
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibecchoṇitapittavān//

### [6.45.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.23)

pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasaṃbhavam/  
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibettadrasameva vā//

### [6.45.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.24)

trapuṣīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/  
pibedakṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukameva vā//

### [6.45.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.25)

candnaṃ madhukaṃ rodhramevameva samaṃ pibet/  
karañjabījamevaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet//

### [6.45.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.26)

majjānamiṅgudasyaivaṃ pibenmadhukasaṃyutam/  
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā//

### [6.45.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.27)

pibedvā+api tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ/  
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ//

### [6.45.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.28)

pathyāścaivāvapīḍeṣu ghrāṇataḥ prasrute+asṛji/  
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibedasṛk/  
yakṛdvā bhakṣayedājamāmaṃ pittasamāyutam//

### [6.45.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.29)

palāśavṛkṣasvarase vipakvaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam/  
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā//

### [6.45.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.30)

drākṣāmuśīrāṇyatha padmakaṃ sitā pṛthakpalāṃśānyudake samāvapet/  
sthitaṃ niśāṃ tadrudhirāmayaṃ jayet pītaṃ payo vā+ambusamaṃ hitāśinaḥ//

### [6.45.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.31)

turaṅgavarcaḥsvarasaṃ samākṣikaṃ pibet sitākṣaudrayutaṃ vṛṣasya vā/  
lihettathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā//

### [6.45.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.32)

lihyācca lājāñjanacūrṇamekamevaṃ sitākṣaudrayutāṃ tugākhyām/  
drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām//

### [6.45.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.33)

pathyāmahiṃsrāṃ rajanīṃ ghṛtaṃ ca lihyāttathā śoṇitapittarogī/  
vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi//

### [6.45.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.34)

pītvā sitākṣaudrayutāni jahyāt pittasṛjo vegamudīrṇamāśu/  
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām//

### [6.45.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.35)

puṣpāṇi śigrośca vicūrṇya leho madhvanvitaḥ śoṇitapittaroge/  
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ †madhusarpiṣī ca//

### [6.45.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.36)

jambvarjunāmrakvathitaṃ ca toyaṃ ghnanti trayaḥ pittamasṛk ca yogāḥ/  
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pibettaṇḍuladhāvanena//

### [6.45.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.37)

ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā/  
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā//

### [6.45.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.38)

śītopacāraṃ madhuraṃ ca kuryādviśeṣataḥ śoṇitapittaroge/  
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena vidārigandhādivipācitena//

### [6.45.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.39)

kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ hitaṃ ghṛtaṃ cāpyanuvāsanārtham/  
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ//

### [6.45.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.40)

sitāśvagandhāmbudayaṣṭikāhvayairmṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ/  
nirūhya cainaṃ payasā samākṣikairghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam//

### [6.45.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.41)

kṣīraudanaṃ bhuktamathānuvāsayedghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca/  
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayettathā+atisāraṃ rudhirasya dustaram//

### [6.45.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.42)

virekayoge tvati caiva śasyate vāmyaśca rakte vijite balānvitaḥ//

### [6.45.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.43)

evaṃvidhā uttarabāstayaśca mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ/  
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryādvidhānaṃ khalu raktapaittam//

### [6.45.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.44)

vidhiścāsṛgdare+apyeṣa strīṇāṃ kāryo vijānatā/  
śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate//

### [6.45.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.45)

trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śoṇite+api ca sarvaśaḥ/  
liṅgānyālokya kartavyaṃ cikitsitamanantaram//

### [6.45.45\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45.45_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre raktapittapratiṣedho nāma (saptamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //45//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.179.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (3)

- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.105.10) — Trimalla, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.107.10) — Trimalla, Sanskrit
- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.2.p149) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.45) · Pramāṇa
