The Compendium of Suśruta 6.46: ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.46
- Language
- Sanskrit
ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.46.1
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.46.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.46.3
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ/
vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ//
6.46.4
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca/
niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ//
6.46.5
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca/
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi †yathāsvaṃ tā vibhāvayet//
6.46.6
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ/
tamo+abhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt//
6.46.7
sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat/
moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā//
6.46.8
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca/
ṣaṭsvapyetāsu† pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate//
6.46.9
apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ/
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca† tanmayaḥ//
6.46.10
tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ/
dravyasvabhāva ityeke sthitāstu viṣamadyayoḥ//
6.46.11
guṇāstīvrataratvena† sthitāstu viṣamadyayoḥ/
ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ//
6.46.12
madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ/
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat//
6.46.13
vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite/
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ//
6.46.14
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca/
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni//
6.46.15
sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni/
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni//
6.46.16
siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca/
tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ//
6.46.17
bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni/
śītena toyena† bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām//
6.46.18
kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā+apyatha mānuṣīṇām/
mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ//
6.46.19
†harītakīkvāthaśṛtaṃ ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā/
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti//
6.46.20
pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti/
prabhūtadoṣastamaso+atirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ//
6.46.21
saṃnyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyāḥ/
yathā++āmaloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddheredāśvavilīnameva//
6.46.22
tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam/
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ//
6.46.23
vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ/
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasaṃjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ//
6.46.24
prabuddhasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam/
phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā+aśmajātājjatunaḥ prayogaiḥ/
saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ//
6.46.25
yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet/
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham//
6.46.25_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho nāma (aṣṭamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //46//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit