<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.46

# The Compendium of Suśruta 6.46: ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.46

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.46.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.1)

athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.46.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.46.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.3)

kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ/  
vegāghātādabhīghātāddhīnasattvasya vā punaḥ//

### [6.46.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.4)

karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca/  
niviśante yadā doṣāstadā mūrcchanti mānavāḥ//

### [6.46.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.5)

hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñānāśo balasya ca/  
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi †yathāsvaṃ tā vibhāvayet//

### [6.46.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.6)

saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ/  
tamo+abhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt//

### [6.46.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.7)

sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat/  
moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā//

### [6.46.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.8)

vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca/  
ṣaṭsvapyetāsu† pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate//

### [6.46.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.9)

apasmāroktaliṅgāni tāsāmuktāni tattvataḥ/  
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaśca† tanmayaḥ//

### [6.46.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.10)

tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ/  
dravyasvabhāva ityeke sthitāstu viṣamadyayoḥ//

### [6.46.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.11)

guṇāstīvrataratvena† sthitāstu viṣamadyayoḥ/  
ta eva tasmājjāyeta mohastābhyāṃ yatheritaḥ//

### [6.46.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.12)

madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ/  
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat//

### [6.46.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.13)

vepathusvapnatṛṣṇāḥ syuḥ stambhaśca viṣamūrcchite/  
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ//

### [6.46.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.14)

sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāśca/  
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni//

### [6.46.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.15)

sitāpriyālekṣurasaplutāni drākṣāmadhūkasvarasānvitāni/  
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni//

### [6.46.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.16)

siddhāni varge madhure payāṃsi sadāḍimā jāṅgalajā rasāśca/  
tathā yavā lohitaśālayaśca mūrcchāsu pathyāśca sadā satīnāḥ//

### [6.46.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.17)

bhujaṅgapuṣpaṃ maricānyuśīraṃ kolasya madhyaṃ ca pibet samāni/  
śītena toyena† bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām//

### [6.46.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.18)

kuryācca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvā+apyatha mānuṣīṇām/  
mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayedabhīkṣṇaṃ vamanaiśca tīkṣṇaiḥ//

### [6.46.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.19)

†harītakīkvāthaśṛtaṃ ghṛtaṃ vā dhātrīphalānāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā/  
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti//

### [6.46.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.20)

pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti/  
prabhūtadoṣastamaso+atirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ//

### [6.46.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.21)

saṃnyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyastadā buddhimatā manuṣyāḥ/  
yathā++āmaloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddheredāśvavilīnameva//

### [6.46.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.22)

tadvaccikitsettvarayā bhiṣaktamasvedanaṃ mṛtyuvaśaṃ prayātam/  
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogaistathā nakhābhyantaratotrapātaiḥ//

### [6.46.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.23)

vāditragītānunayairapūrvairvighaṭṭanairguptaphalāvagharṣaiḥ/  
ābhiḥ kriyābhiśca na labdhasaṃjñaḥ sānāhalālāśvasanaśca varjyaḥ//

### [6.46.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.24)

prabuddhasaṃjñaṃ vamanānulomyaistīkṣṇairviśuddhaṃ laghupathyabhuktam/  
phalatrikaiścitrakanāgarāḍhyaistathā+aśmajātājjatunaḥ prayogaiḥ/  
saśarkarairmāsamupakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ//

### [6.46.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.25)

yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇyupayojayet/  
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham//

### [6.46.25\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46.25_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūrcchāpratiṣedho nāma (aṣṭamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //46//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.180.5) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.2.p287) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.46) · Pramāṇa
