The Compendium of Suśruta 6.47: saptacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.47
- Language
- Sanskrit
saptacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.47.1
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.47.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.47.3
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca/
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca//
6.47.4
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim/
viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut//
6.47.5
mārutaṃ kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt†/
harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati//
6.47.6
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam/
kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi//
6.47.7
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam/
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca//
6.47.8
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo+ativikramaḥ/
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ//
6.47.9
tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā/
kayāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam//
6.47.10
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati/
nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute+avaśaḥ//
6.47.11
tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo+atha paścimaḥ/
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam//
6.47.12
pralāpo madhyame †moho yuktāyuktakriyāstathā/
visaṃjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ//
6.47.13
ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ†/
pānaṃ na bādhate+atyarthaṃ viparītāṃstu bādhate//
6.47.14
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam/
utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam//
6.47.15
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena/
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi//
6.47.16
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā+abalena/
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān//
6.47.17
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā/
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam//
6.47.18
stambhāṅgamardhṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye+anilakṛte śiraso rujaśca/
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca//
6.47.19
śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat/
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam//
6.47.20
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam/
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho+ajīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam//
6.47.21
jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni/
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ//
6.47.22
dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ/
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ(tailaprabhāsyamapipānahataṃ) vijahyāt//
6.47.23
jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā+api nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprame ca/
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante//
6.47.24
teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha/
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ† pavanasya śāntyai//
6.47.25
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya/
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣaḍavapānakāni//
6.47.26
seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti/
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham//
6.47.27
pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca/
lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān//
6.47.28
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena/
seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya//
6.47.29
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt/
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ ddvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam//
6.47.30
sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca/
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ//
6.47.31
pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte/
hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca//
6.47.32
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ/
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam//
6.47.33
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam/
piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat//
6.47.34
†kārpāsinīmatha ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca/
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat//
6.47.35
tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti/
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva//
6.47.36
sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito+avasekaḥ//
6.47.37
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe/
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe//
6.47.38
tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlām/
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ//
6.47.39
hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat/
tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi//
6.47.40
kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu† drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā/
śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni//
6.47.41
kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni/
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni//
6.47.42
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca/
sūkṣmāmbarasrutahimāṃca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān//
6.47.43
pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ†/
pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ//
6.47.44
prauḍhāḥ striyo+abhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ//
6.47.45
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam/
saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ//
6.47.46
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi/
drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet †sukhepsuḥ//
6.47.47
bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā/
tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati†//
6.47.48
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ/
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ//
6.47.49
vicchinnamadyaḥ sahasā yo+atimadyaṃ viṣevate/
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi//
6.47.50
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni(guṇāvambhovahāni) tu/
srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate//
6.47.51
pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam/
pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam//
6.47.52
sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam/
kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ//
6.47.53
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaśca śītalaḥ/
rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet//
6.47.54
pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca/
tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ/
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam//
6.47.55
śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām/
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena//
6.47.56
śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ† hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ/
bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām//
6.47.57
āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ† kahlārapadmadalaśaivalasaṃcayeṣu/
†kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ †śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu//
6.47.58
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu† lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ†/
visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum†//
6.47.59
vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ/
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca//
6.47.60
toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ† pralāpaiḥ/
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau//
6.47.61
gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye/
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre†//
6.47.62
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni/
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām//
6.47.63
udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ/
mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso+anukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ†//
6.47.64
tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvā+avalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ//
6.47.65
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ/
tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram†//
6.47.66
†tṛḍdāharaktapitteṣu kāryo+ayaṃ bheṣajakramaḥ/
sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ//
6.47.67
kṛtsnadehānugaṃ †raktamudriktaṃ dahati hyati/
saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ//
6.47.68
lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate/
taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret//
6.47.69
apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ/
śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ//
6.47.70
pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ/
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ †samuddhatam//
6.47.71
sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ/
saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate†//
6.47.72
tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet/
pāyayet kāmamambhaśca† śarkarāḍhyaṃ payo+api vā//
6.47.73
śītamikṣurasaṃ manthaṃ †vitarecceritaṃ vidhim/
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho †bhavati duḥsahaḥ//
6.47.74
vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca/
dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ//
6.47.75
kṣāmasvaraḥ kriyāhīno †bhṛśaṃ sīdati pīḍitaḥ/
raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho+anilāpahaḥ//
6.47.76
kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vā+apyanekadhā/
tenāntardahyate+atyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān//
6.47.77
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam/
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet//
6.47.78
marmābhighātajo+apyasti sa† cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ/
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu//
6.47.79
(evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ†/
) praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret//
6.47.80
sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni/
madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām//
6.47.81
jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām/
piben surāṃ naiva labheta rogān †manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti//
6.47.81_1
iti suśrutasṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre madātyayapratiṣedho nāma (navamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) saptacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //47//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Bṛhadāsavāriṣṭasaṃgraha — Kavirāj Devasīṃha Viṭṭhal, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit