Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.48: aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.48

Language
Sanskrit

aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

6.48.1

athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.48.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.48.3

satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati/
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet//

6.48.4

†sakṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt†/
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau//

6.48.5

srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi/
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā+atibal↠tatastu//

6.48.6

tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā+anyā++āmasamudbhavā ca/
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha† liṅgānyanupūrvaśastu//

6.48.7

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ† saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ/
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu//

6.48.8

śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā †śaṅkhaśiraḥsu cāpi/
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhiradbhiśca vivṛddhimeti//

6.48.9

mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ/
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca//

6.48.10

kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho+api śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām†/
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā+arditaḥ† śuṣyati cātimātram//

6.48.11

kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca/
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva/
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā+arditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ//

6.48.12

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā †matā tu/
tayā+abhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato+api toyam//

6.48.13

†rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayā+arditaḥ śuṣyati dahyate ca/
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ//

6.48.14

rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet/
tridoṣaliṅgā++āmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā//

6.48.15

snigdhaṃ tathā+amlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ †gurvannamevātitṛṣāṃ karoti/
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu//

6.48.16

tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena/
†vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ//

6.48.17

tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ/
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ//

6.48.18

suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā†/
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā//

6.48.19

pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu† siddhaṃ prathame gaṇe vā/
pibet sukhoṣṇaṃ manujo†+acireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ//

6.48.20

pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ/
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā+apyatha jīvanīyaiḥ//

6.48.21

bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu† siddhaṃ kaphajāṃ nihanti/
hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena//

6.48.22

sarvāsu tṛṣṇāsvathavā+api paittaṃ kuryādvidhiṃ tena† hi tā na santi/
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā//

6.48.23

vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ/
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ† kṣatajāṃ nihanti//

6.48.24

lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu/
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ †vadanti//

6.48.25

drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ/
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau †prathame gaṇe ca//

6.48.26

kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena† madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu/
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ//

6.48.27

satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni/
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ//

6.48.28

kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā/
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha †dīpanīyaiḥ//

6.48.29

āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni/
gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām//

6.48.30

śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā+apyathavā+api manthaḥ/
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca//

6.48.31

yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ/
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā+api ca madyapasya//

6.48.32

†tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā+ambhaḥ/
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni//

6.48.33

lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi/
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca//

6.48.33_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //48//

Commentaries (1)

Linked texts (1)