The Compendium of Suśruta 6.48: aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.48
- Language
- Sanskrit
aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.48.1
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.48.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.48.3
satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati/
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet//
6.48.4
†sakṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt†/
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau//
6.48.5
srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi/
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā+atibal↠tatastu//
6.48.6
tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā+anyā++āmasamudbhavā ca/
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha† liṅgānyanupūrvaśastu//
6.48.7
tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ† saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ/
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu//
6.48.8
śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā †śaṅkhaśiraḥsu cāpi/
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhiradbhiśca vivṛddhimeti//
6.48.9
mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ/
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca//
6.48.10
kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho+api śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām†/
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā+arditaḥ† śuṣyati cātimātram//
6.48.11
kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca/
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva/
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā+arditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ//
6.48.12
kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā †matā tu/
tayā+abhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato+api toyam//
6.48.13
†rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayā+arditaḥ śuṣyati dahyate ca/
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ//
6.48.14
rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet/
tridoṣaliṅgā++āmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā//
6.48.15
snigdhaṃ tathā+amlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ †gurvannamevātitṛṣāṃ karoti/
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu//
6.48.16
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena/
†vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ//
6.48.17
tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ/
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ//
6.48.18
suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā†/
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā//
6.48.19
pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu† siddhaṃ prathame gaṇe vā/
pibet sukhoṣṇaṃ manujo†+acireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ//
6.48.20
pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ/
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā+apyatha jīvanīyaiḥ//
6.48.21
bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu† siddhaṃ kaphajāṃ nihanti/
hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena//
6.48.22
sarvāsu tṛṣṇāsvathavā+api paittaṃ kuryādvidhiṃ tena† hi tā na santi/
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā//
6.48.23
vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ/
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ† kṣatajāṃ nihanti//
6.48.24
lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu/
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ †vadanti//
6.48.25
drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ/
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau †prathame gaṇe ca//
6.48.26
kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena† madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu/
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ//
6.48.27
satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni/
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ//
6.48.28
kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā/
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha †dīpanīyaiḥ//
6.48.29
āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni/
gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām//
6.48.30
śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā+apyathavā+api manthaḥ/
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca//
6.48.31
yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ/
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā+api ca madyapasya//
6.48.32
†tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā+ambhaḥ/
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni//
6.48.33
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi/
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca//
6.48.33_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //48//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit