<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.48

# The Compendium of Suśruta 6.48: aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.48

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.48.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.1)

athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.48.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.48.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.3)

satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati/  
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet//

### [6.48.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.4)

†sakṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt†/  
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau//

### [6.48.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.5)

srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi/  
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇā+atibalā† tatastu//

### [6.48.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.6)

tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā+anyā++āmasamudbhavā ca/  
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha† liṅgānyanupūrvaśastu//

### [6.48.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.7)

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ† saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ/  
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu//

### [6.48.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.8)

śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā †śaṅkhaśiraḥsu cāpi/  
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhiradbhiśca vivṛddhimeti//

### [6.48.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.9)

mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ/  
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca//

### [6.48.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.10)

kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho+api śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām†/  
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayā+arditaḥ† śuṣyati cātimātram//

### [6.48.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.11)

kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca/  
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva/  
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayā+arditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ//

### [6.48.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.12)

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā †matā tu/  
tayā+abhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato+api toyam//

### [6.48.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.13)

†rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayā+arditaḥ śuṣyati dahyate ca/  
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ//

### [6.48.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.14)

rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet/  
tridoṣaliṅgā++āmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā//

### [6.48.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.15)

snigdhaṃ tathā+amlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ †gurvannamevātitṛṣāṃ karoti/  
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu//

### [6.48.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.16)

tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena/  
†vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ//

### [6.48.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.17)

tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ/  
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ//

### [6.48.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.18)

suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā†/  
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā//

### [6.48.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.19)

pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu† siddhaṃ prathame gaṇe vā/  
pibet sukhoṣṇaṃ manujo†+acireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ//

### [6.48.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.20)

pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ/  
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vā+apyatha jīvanīyaiḥ//

### [6.48.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.21)

bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu† siddhaṃ kaphajāṃ nihanti/  
hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena//

### [6.48.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.22)

sarvāsu tṛṣṇāsvathavā+api paittaṃ kuryādvidhiṃ tena† hi tā na santi/  
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā//

### [6.48.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.23)

vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ/  
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ† kṣatajāṃ nihanti//

### [6.48.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.24)

lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu/  
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ †vadanti//

### [6.48.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.25)

drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ/  
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau †prathame gaṇe ca//

### [6.48.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.26)

kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena† madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu/  
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ//

### [6.48.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.27)

satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni/  
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ//

### [6.48.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.28)

kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā/  
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha †dīpanīyaiḥ//

### [6.48.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.29)

āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni/  
gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām//

### [6.48.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.30)

śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vā+apyathavā+api manthaḥ/  
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca//

### [6.48.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.31)

yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ/  
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yā+api ca madyapasya//

### [6.48.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.32)

†tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathā+ambhaḥ/  
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni//

### [6.48.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.33)

lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi/  
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca//

### [6.48.33\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48.33_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre (daśamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭacatvāriṃśo+adhyāyaḥ //48//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.182.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.314.1-4) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.48) · Pramāṇa
