The Compendium of Suśruta 6.49: ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.49
- Language
- Sanskrit
ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/
6.49.1
athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.49.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.49.3
atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati/
akāle cātimātraiśca tathā+asātmyaiśca bhojanaiḥ//
6.49.4
śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ/
nāryāścāpannasattvāyāstathā+atidrutamaśnataḥ//
6.49.5
atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam/
(bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt†//)
6.49.6
chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ/
nirucyate chardiriti doṣo †vaktrādviniścaran//
6.49.7
doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ/
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt†//
6.49.8
†praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam/
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet//
6.49.9
†pracchardayet phenilamalpamalpaṃ śūlārdito+abhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ/
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe+adhikaṃ sā+anilajā vamistu//
6.49.10
yo+amlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā/
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ† pittanimittajā sā//
6.49.11
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham/
abhaktaruggauravasādayukto† vamedvamī sā kaphakopajā syāt//
6.49.12
sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu/
bībhatsajā dauhṛdajā++āmajā ca †sātmyaprakopāt kṛmijā ca †yā hi/
sā pañcamī †tāṃ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau//
6.49.13
śūlahṛllāsabahul↠kṛmijā ca viśeṣataḥ/
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā//
6.49.14
kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām/
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum//
6.49.15
āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva †tāsu//
6.49.16
vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate/
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak//
6.49.17
†saṃsargaścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ/
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret//
6.49.18
yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet/
hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām//
6.49.19
sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam/
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ/
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet//
6.49.20
pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam/
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam//
6.49.21
pittopaśamanīyāni pākyāni† śiśirāṇi ca/
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm//
6.49.22
śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ/
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca//
6.49.23
†āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogameva vā/
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ//
6.49.24
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam/
tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam//
6.49.25
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ/
laṅghanairvamanaiścāmāṃ †sātmyaiḥ sātmyaprakopajām//
6.49.26
kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm/
vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram//
6.49.27
dadhittharasasṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām/
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate(pratimucyate)//
6.49.28
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā/
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam//
6.49.29
svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām/
pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ//
6.49.30
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo+athavā hitāḥ/
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā//
6.49.31
sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt/
pibet payo+agnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām†//
6.49.32
sarpiḥkṣaudrayutān vā+api lājaśaktūn pibettathā/
sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā//
6.49.33
dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā/
kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam//
6.49.34
sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavagūṃ vā pibennaraḥ/
ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca//
6.49.35
jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni† pānakāni ca/
bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ//
6.49.35_1
iti suśrutasṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (ekādaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ //49//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit