Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.49: ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.49

Language
Sanskrit

ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

6.49.1

athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.49.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.49.3

atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati/
akāle cātimātraiśca tathā+asātmyaiśca bhojanaiḥ//

6.49.4

śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ/
nāryāścāpannasattvāyāstathā+atidrutamaśnataḥ//

6.49.5

atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam/
(bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt†//)

6.49.6

chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ/
nirucyate chardiriti doṣo †vaktrādviniścaran//

6.49.7

doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ/
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt†//

6.49.8

†praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam/
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet//

6.49.9

†pracchardayet phenilamalpamalpaṃ śūlārdito+abhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ/
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe+adhikaṃ sā+anilajā vamistu//

6.49.10

yo+amlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā/
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ† pittanimittajā sā//

6.49.11

yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham/
abhaktaruggauravasādayukto† vamedvamī sā kaphakopajā syāt//

6.49.12

sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu/
bībhatsajā dauhṛdajā++āmajā ca †sātmyaprakopāt kṛmijā ca †yā hi/
sā pañcamī †tāṃ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau//

6.49.13

śūlahṛllāsabahul↠kṛmijā ca viśeṣataḥ/
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā//

6.49.14

kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām/
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum//

6.49.15

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva †tāsu//

6.49.16

vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate/
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak//

6.49.17

†saṃsargaścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ/
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret//

6.49.18

yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet/
hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām//

6.49.19

sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam/
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ/
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet//

6.49.20

pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam/
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam//

6.49.21

pittopaśamanīyāni pākyāni† śiśirāṇi ca/
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm//

6.49.22

śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ/
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca//

6.49.23

†āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogameva vā/
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ//

6.49.24

kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam/
tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam//

6.49.25

bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ/
laṅghanairvamanaiścāmāṃ †sātmyaiḥ sātmyaprakopajām//

6.49.26

kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm/
vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram//

6.49.27

dadhittharasasṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām/
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate(pratimucyate)//

6.49.28

samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā/
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam//

6.49.29

svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām/
pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ//

6.49.30

yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo+athavā hitāḥ/
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā//

6.49.31

sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt/
pibet payo+agnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām†//

6.49.32

sarpiḥkṣaudrayutān vā+api lājaśaktūn pibettathā/
sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā//

6.49.33

dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā/
kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam//

6.49.34

sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavagūṃ vā pibennaraḥ/
ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca//

6.49.35

jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni† pānakāni ca/
bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ//

6.49.35_1

iti suśrutasṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (ekādaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ //49//

Commentaries (1)

Linked texts (2)