<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.49

# The Compendium of Suśruta 6.49: ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.49

- **Language:** Sanskrit

### ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.49.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.1)

athātaśchardipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.49.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.49.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.3)

atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati/  
akāle cātimātraiśca tathā+asātmyaiśca bhojanaiḥ//

### [6.49.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.4)

śramāt kṣayāttathodvegādajīrṇāt kṛmidoṣataḥ/  
nāryāścāpannasattvāyāstathā+atidrutamaśnataḥ//

### [6.49.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.5)

atyantāmaparītasya chardervai saṃbhavo dhruvam/  
(bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt†//)

### [6.49.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.6)

chādayannānanaṃ vegairardayannaṅgabhañjanaiḥ/  
nirucyate chardiriti doṣo †vaktrādviniścaran//

### [6.49.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.7)

doṣānudīrayan vṛddhānudāno vyānasaṅgataḥ/  
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt†//

### [6.49.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.8)

†praseko hṛdayotkleśo bhaktasyānabhinandanam/  
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet//

### [6.49.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.9)

†pracchardayet phenilamalpamalpaṃ śūlārdito+abhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ/  
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe+adhikaṃ sā+anilajā vamistu//

### [6.49.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.10)

yo+amlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā/  
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ† pittanimittajā sā//

### [6.49.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.11)

yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāndrakaphānuviddham/  
abhaktaruggauravasādayukto† vamedvamī sā kaphakopajā syāt//

### [6.49.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.12)

sarvāṇi rūpāṇi bhavanti yasyāṃ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu/  
bībhatsajā dauhṛdajā++āmajā ca †sātmyaprakopāt kṛmijā ca †yā hi/  
sā pañcamī †tāṃ ca vibhāvayettu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau//

### [6.49.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.13)

śūlahṛllāsabahulā† kṛmijā ca viśeṣataḥ/  
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā//

### [6.49.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.14)

kṣīṇasyopadravairyuktāṃ sāsṛkpūyāṃ sacandrikām/  
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum//

### [6.49.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.15)

āmāśayotkleśabhavā hi sarvāstasmāddhitaṃ laṅghanameva †tāsu//

### [6.49.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.16)

vamīṣu bahudoṣāsu chardanaṃ hitamucyate/  
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak//

### [6.49.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.17)

†saṃsargaścānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaḥ/  
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret//

### [6.49.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.18)

yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet/  
hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām//

### [6.49.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.19)

sasaindhavaṃ pibet sarpirvātacchardinivāraṇam/  
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ/  
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet//

### [6.49.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.20)

pibedvā vyaktasindhūtthaṃ phalāmlaṃ vaiṣkiraṃ rasam/  
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam//

### [6.49.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.21)

pittopaśamanīyāni pākyāni† śiśirāṇi ca/  
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm//

### [6.49.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.22)

śodhanaṃ madhuraiścātra drākṣārasasamāyutaiḥ/  
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakameva ca//

### [6.49.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.23)

†āragvadhādiniryūhaṃ daśāṅgayogameva vā/  
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ//

### [6.49.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.24)

kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitam/  
tisṛṣvapi bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam//

### [6.49.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.25)

bībhatsajāṃ hṛdyatamairdauhṛdīṃ kāṅkṣitaiḥ phalaiḥ/  
laṅghanairvamanaiścāmāṃ †sātmyaiḥ sātmyaprakopajām//

### [6.49.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.26)

kṛmihṛdrogavaccāpi kṛmijāṃ sādhayedvamīm/  
vitarecca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram//

### [6.49.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.27)

dadhittharasasṃsaktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām/  
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate(pratimucyate)//

### [6.49.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.28)

samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā/  
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇāmapi bheṣajam//

### [6.49.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.29)

svayaṅguptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravām/  
pibedyavāgūmathavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ//

### [6.49.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.30)

yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyo+athavā hitāḥ/  
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā//

### [6.49.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.31)

sitācandanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt/  
pibet payo+agnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām†//

### [6.49.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.32)

sarpiḥkṣaudrayutān vā+api lājaśaktūn pibettathā/  
sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihettathā//

### [6.49.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.33)

dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭaṃ mudgadalāmbunā/  
kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam//

### [6.49.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.34)

sakṣaudrāṃ śālilājānāṃ yavagūṃ vā pibennaraḥ/  
ghreyāṇyupahareccāpi manoghrāṇasukhāni ca//

### [6.49.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.35)

jāṅgalāni ca māṃsāni śubhāni† pānakāni ca/  
bhojanāni vicitrāṇi kuryātsarvāsvatandritaḥ//

### [6.49.35\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49.35_1)

iti suśrutasṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (ekādaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekonapañcāśattamo+adhyāyaḥ //49//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.183.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.315.1-43) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- [Siddhisāra](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhisara.17.7) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.49) · Pramāṇa
