Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.51: ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.51

Language
Sanskrit

ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

6.51.1

athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.51.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.51.3

yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravartate/
taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām//

6.51.4

vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo+atha kaphasaṃyutaḥ/
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate//

6.51.5

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā/
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ//

6.51.6

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo+aratiḥ parā/
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca//

6.51.7

kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate/
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ//

6.51.8

tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ/
viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ//

6.51.9

ghoṣeṇa mahatā++āviṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ/
yaḥ śvasityabalo+annadviṭ †suptastamakapīḍitaḥ//

6.51.10

sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vidhardhate/
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ//

6.51.11

ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ/
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet//

6.51.12

niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho+atighoṣavān/
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ/

6.51.13

marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ/
ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet//

6.51.14

kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate/
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca//

6.51.15

snehabastiṃ vinā† kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/
mṛdu rāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi//

6.51.16

śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam/
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ//

6.51.17

sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ† vā+anavaṃ ghṛtam/
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe//

6.51.18

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati/
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ//

6.51.19

dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam/
kolamātraiḥ pibettaddhi† śvāsakāsau vyapohati//

6.51.20

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā/
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe//

6.51.21

tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet/
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ//

6.51.22

saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ/
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe//

6.51.23

śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati/
suvahā kālikā bhargī śukākhyā naiculaṃ phalam//

6.51.24

kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣabhūrbṛhatīdvayam/
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam//

6.51.25

kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam/
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ//

6.51.26

†vacābhayāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye/
gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam//

6.51.27

pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ/
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ//

6.51.28

bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ/
pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam//

6.51.29

hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param/
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet//

6.51.30

tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe/
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati//

6.51.31

phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ/
eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ//

6.51.32

hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca/
timirasya† ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā//

6.51.33

durālabhā+atha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī/
śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ//

6.51.34

bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam/
nṛttakauṇḍakabījāni† cūrṇitāni tu kevalam//

6.51.35

pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ/
sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ//

6.51.36

saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā/
pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet//

6.51.37

arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ/
tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ//

6.51.38

śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam/
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ//

6.51.39

kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi/
lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām//

6.51.40

nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/
drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām//

6.51.41

sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān/
haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm//

6.51.42

†lihyāttailena tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ/
gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam†//

6.51.43

lihyācchvāsseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam/
pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ//

6.51.44

śvāsakāsāpahāste+api kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ/
bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm//

6.51.45

pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasameva ca/
talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām//

6.51.46

sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān/
purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ//

6.51.47

surā sauvīrakaṃ hiṅgu mātuluṅgaraso madhu/
drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām//

6.51.48

śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret/
†āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ//

6.51.49

khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati/
†svinnaṃ jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam//

6.51.50

vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet/
manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ//

6.51.51

lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ/
†sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā//

6.51.52

śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi/
turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca//

6.51.53

ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā/
balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam//

6.51.54

durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate/
jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ//

6.51.55

nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām/
lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balāttryaheṇa//

6.51.56

yathā+agniriddhaḥ †pavanānuviddho vajraṃ yathā vā surarājamuktam/
rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca//

6.51.56_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāśvāsapratiṣedho nāma (tryodaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ //51//

Commentaries (1)