<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.51

# The Compendium of Suśruta 6.51: ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.51

- **Language:** Sanskrit

### ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.51.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.1)

athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.51.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.51.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.3)

yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravartate/  
taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām//

### [6.51.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.4)

vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo+atha kaphasaṃyutaḥ/  
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate//

### [6.51.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.5)

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā/  
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ//

### [6.51.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.6)

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo+aratiḥ parā/  
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca//

### [6.51.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.7)

kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate/  
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ//

### [6.51.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.8)

tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ/  
viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ//

### [6.51.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.9)

ghoṣeṇa mahatā++āviṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ/  
yaḥ śvasityabalo+annadviṭ †suptastamakapīḍitaḥ//

### [6.51.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.10)

sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vidhardhate/  
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ//

### [6.51.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.11)

ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ/  
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet//

### [6.51.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.12)

niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho+atighoṣavān/  
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ/

### [6.51.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.13)

marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ/  
ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet//

### [6.51.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.14)

kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate/  
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca//

### [6.51.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.15)

snehabastiṃ vinā† kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/  
mṛdu rāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi//

### [6.51.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.16)

śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam/  
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ//

### [6.51.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.17)

sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ† vā+anavaṃ ghṛtam/  
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe//

### [6.51.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.18)

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati/  
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ//

### [6.51.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.19)

dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam/  
kolamātraiḥ pibettaddhi† śvāsakāsau vyapohati//

### [6.51.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.20)

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā/  
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe//

### [6.51.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.21)

tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet/  
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ//

### [6.51.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.22)

saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ/  
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe//

### [6.51.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.23)

śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati/  
suvahā kālikā bhargī śukākhyā naiculaṃ phalam//

### [6.51.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.24)

kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣabhūrbṛhatīdvayam/  
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam//

### [6.51.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.25)

kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam/  
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ//

### [6.51.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.26)

†vacābhayāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye/  
gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam//

### [6.51.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.27)

pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ/  
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ//

### [6.51.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.28)

bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ/  
pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam//

### [6.51.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.29)

hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param/  
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet//

### [6.51.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.30)

tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe/  
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati//

### [6.51.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.31)

phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ/  
eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ//

### [6.51.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.32)

hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca/  
timirasya† ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā//

### [6.51.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.33)

durālabhā+atha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī/  
śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ//

### [6.51.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.34)

bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam/  
nṛttakauṇḍakabījāni† cūrṇitāni tu kevalam//

### [6.51.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.35)

pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ/  
sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ//

### [6.51.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.36)

saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā/  
pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet//

### [6.51.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.37)

arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ/  
tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ//

### [6.51.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.38)

śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam/  
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ//

### [6.51.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.39)

kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi/  
lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām//

### [6.51.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.40)

nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/  
drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām//

### [6.51.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.41)

sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān/  
haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm//

### [6.51.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.42)

†lihyāttailena tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ/  
gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam†//

### [6.51.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.43)

lihyācchvāsseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam/  
pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ//

### [6.51.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.44)

śvāsakāsāpahāste+api kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ/  
bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm//

### [6.51.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.45)

pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasameva ca/  
talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām//

### [6.51.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.46)

sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān/  
purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ//

### [6.51.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.47)

surā sauvīrakaṃ hiṅgu mātuluṅgaraso madhu/  
drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām//

### [6.51.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.48)

śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret/  
†āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ//

### [6.51.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.49)

khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati/  
†svinnaṃ jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam//

### [6.51.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.50)

vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet/  
manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ//

### [6.51.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.51)

lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ/  
†sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā//

### [6.51.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.52)

śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi/  
turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca//

### [6.51.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.53)

ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā/  
balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam//

### [6.51.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.54)

durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate/  
jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ//

### [6.51.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.55)

nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām/  
lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balāttryaheṇa//

### [6.51.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.56)

yathā+agniriddhaḥ †pavanānuviddho vajraṃ yathā vā surarājamuktam/  
rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca//

### [6.51.56\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51.56_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre hikkāśvāsapratiṣedho nāma (tryodaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekapañcāśattamo+adhyāyaḥ //51//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.186.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.51) · Pramāṇa
