The Compendium of Suśruta 6.52: dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.52
- Language
- Sanskrit
dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ/
6.52.1
athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.52.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.52.3
uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ/
kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ//
6.52.4
dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca/
vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva//
6.52.5
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ/
nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu//
6.52.6
sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā+anyaḥ kṣayajo+aparaśca/
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt//
6.52.7
bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ/
†svaśabdavaiṣamyamarocako+agnisādaśca liṅgāni bhavantyamūni//
6.52.8
hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ/
†prasaktamantaḥkaphamīraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ//
6.52.9
urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ/
pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ//
6.52.10
pralipyamānena(vilipyamānena) mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ/
abhaktaruggauravasādayuktaḥ †kāseta nā sāndrakaphaṃ kaphena//
6.52.11
vakṣo+atimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ/
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ† tamūhuḥ//
6.52.12
sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī/
śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam//
6.52.13
†sasarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ †vadanti/
vṛddhatvamāsādya †bhavettu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam//
6.52.14
śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam/
uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam//
6.52.15
phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ†/
lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam//
6.52.16
pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm/
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām//
6.52.17
khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunā+avalihyāt/
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca//
6.52.18
lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām/
dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca saṃcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ//
6.52.19
hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca †tulyāṃ dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ/
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam//
6.52.20
bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām†/
bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni//
6.52.21
kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā+api/
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vā+api bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ//
6.52.22
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā/
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ//
6.52.23
vidhāya vartīśca payo+anupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī/
pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya//
6.52.24
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ †śṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktam/
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān//
6.52.25
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ/
ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām//
6.52.26
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya/
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam//
6.52.27
virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca/
dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra//
6.52.28
hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva/
pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca//
6.52.29
uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca/
kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam//
6.52.30
nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam/
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ//
6.52.31
śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayaśaṭībhiḥ/
samyagvipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat//
6.52.32
śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi† pañca kāsān/
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya †vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//
6.52.33
ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat/
prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse//
6.52.34
kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ/
cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtaprāgāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam//
6.52.35
raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ/
kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam//
6.52.36
cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā+api kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī/
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ//
6.52.37
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudraghṛtena vā+api/
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam//
6.52.38
prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā+ardhatulāṃ guḍasya/
cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ//
6.52.39
viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ/
dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat//
6.52.40
taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam/
anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ//
6.52.41
śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ/
strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ//
6.52.42
dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān/
pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān//
6.52.43
dvipālikān †nyasya yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām/
droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge//
6.52.44
pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca/
cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca tasminmadhu siddhaśīte//
6.52.45
rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt/
tadrājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān//
6.52.46
pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdrogahikkāviṣamajvarāṃśca/
medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ//
6.52.47
kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam/
pacedghṛtaṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam// śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām/
6.52.47_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho nāma (caturdaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ //52//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit