<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.52

# The Compendium of Suśruta 6.52: dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.52

- **Language:** Sanskrit

### dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.52.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.1)

athātaḥ kāsapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.52.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.52.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.3)

uktā ye hetavo nṝṇāṃ rogayoḥ śvāsahikkayoḥ/  
kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ//

### [6.52.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.4)

dhūmopaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca/  
vimārgagatvādapi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva//

### [6.52.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.5)

prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ/  
nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhṛtastu//

### [6.52.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.6)

sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā+anyaḥ kṣayajo+aparaśca/  
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhirvivardhito yakṣmavikārakṛt syāt//

### [6.52.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.7)

bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhojyoparodho galatālulepaḥ/  
†svaśabdavaiṣamyamarocako+agnisādaśca liṅgāni bhavantyamūni//

### [6.52.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.8)

hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ/  
†prasaktamantaḥkaphamīraṇena kāsettu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ//

### [6.52.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.9)

urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ/  
pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ//

### [6.52.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.10)

pralipyamānena(vilipyamānena) mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ/  
abhaktaruggauravasādayuktaḥ †kāseta nā sāndrakaphaṃ kaphena//

### [6.52.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.11)

vakṣo+atimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ/  
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ† tamūhuḥ//

### [6.52.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.12)

sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī/  
śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam//

### [6.52.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.13)

†sasarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ †vadanti/  
vṛddhatvamāsādya †bhavettu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajastu kāsam//

### [6.52.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.14)

śṛṅgīvacākaṭphalakattṛṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam/  
uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam//

### [6.52.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.15)

phalatrikavyoṣaviḍaṅgaśṛṅgīrāsnāvacāpadmakadevakāṣṭhaiḥ†/  
lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam//

### [6.52.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.16)

pathyāṃ sitāmāmalakāni lājāṃ samāgadhīṃ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm/  
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām//

### [6.52.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.17)

khādedguḍaṃ nāgarapippalībhyāṃ drākṣāṃ ca sarpirmadhunā+avalihyāt/  
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca//

### [6.52.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.18)

lihyādghṛtakṣaudrayutāṃ samāṃśāṃ sitopalāṃ vā maricāṃśayuktām/  
dhātrīkaṇāviśvasitopalāśca saṃcūrṇya maṇḍena pibecca dadhnaḥ//

### [6.52.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.19)

hareṇukāṃ māgadhikāṃ ca †tulyāṃ dadhnā pibet kāsagadābhibhūtaḥ/  
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam//

### [6.52.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.20)

bastasya mūtreṇa sukhāmbunā vā dantīṃ dravantīṃ ca satilvakākhyām†/  
bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni//

### [6.52.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.21)

kolapramāṇaṃ prapibeddhi hiṅgu sauvīrakeṇāmlarasena vā+api/  
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vā+api bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ//

### [6.52.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.22)

dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā veṇutvagelālavaṇaiḥ kṛtā vā/  
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ//

### [6.52.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.23)

vidhāya vartīśca payo+anupānaṃ dhūmaṃ pibedvātabalāsakāsī/  
pibecca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya//

### [6.52.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.24)

drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṃ †śṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktam/  
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādecca mudgānmadhunā susiddhān//

### [6.52.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.25)

utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ paktvā samūlaistruṭikolapatraiḥ/  
ebhirniṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām//

### [6.52.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.26)

yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati prasahya/  
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam//

### [6.52.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.27)

virecanaṃ snaihikamatra coktamāsthāpanaṃ cāpyanuvāsanaṃ ca/  
dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtameva cātra//

### [6.52.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.28)

hitā yavāgvaśca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehāḥ saghṛtāstathaiva/  
pracchardanaṃ kāyaśirovirekāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca//

### [6.52.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.29)

uṣṇāśca lehāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṃ viśeṣeṇa viśoṣaṇaṃ ca/  
kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam//

### [6.52.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.30)

nirguṇḍipatrasvarase ca pakvaṃ sarpiḥ kaphotthaṃ vinihanti kāsam/  
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ//

### [6.52.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.31)

śṛṅgīvacāmbhodharadevadārudurālabhābhārgyabhayaśaṭībhiḥ/  
samyagvipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat//

### [6.52.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.32)

śvāsāgnisādasvarabhedabhinnānnihantyudīrṇānapi† pañca kāsān/  
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya †vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//

### [6.52.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.33)

ghṛtaṃ pacedikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarge ca saśarkaraṃ tat/  
prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse//

### [6.52.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.34)

kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṃśaiḥ/  
cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtaprāgāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam//

### [6.52.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.35)

raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvopakulyā vilihet samāṃśāḥ/  
kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibedghṛtaṃ cekṣurase vipakvam//

### [6.52.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.36)

cūrṇaṃ pibedāmalakasya vā+api kṣīreṇa pakvaṃ saghṛtaṃ hitāśī/  
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaśca kṛtaḥ susūkṣmaḥ//

### [6.52.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.37)

kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīreṇa sakṣaudraghṛtena vā+api/  
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeddhi kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśam//

### [6.52.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.38)

prasthatrayeṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā+ardhatulāṃ guḍasya/  
cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ//

### [6.52.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.39)

viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ/  
dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat//

### [6.52.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.40)

taṃ bhakṣayedakṣaphalapramāṇaṃ yatheṣṭaceṣṭastrisugandhiyuktam/  
anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ//

### [6.52.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.41)

śāmyanti cāyaṃ ciramantaragnerhatasya puṃstvasya ca vṛddhihetuḥ/  
strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ//

### [6.52.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.42)

dvipañcamūlebhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān/  
pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān//

### [6.52.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.43)

dvipālikān †nyasya yavāḍhakaṃ ca harītakīnāṃ ca śataṃ gurūṇām/  
droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge//

### [6.52.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.44)

pacettulāṃ śuddhaguḍasya dattvā pṛthak ca tailāt kuḍavaṃ ghṛtācca/  
cūrṇaṃ ca tāvanmagadhodbhavāyā deyaṃ ca tasminmadhu siddhaśīte//

### [6.52.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.45)

rasāyanāt karṣamato vilihyāddve cābhaye nityamathāśu hanyāt/  
tadrājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān//

### [6.52.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.46)

pāṇḍvāmayaśvāsaśirovikārān hṛdrogahikkāviṣamajvarāṃśca/  
medhābalotsāhamatipradaṃ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ//

### [6.52.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.47)

kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam/  
pacedghṛtaṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam// śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām/

### [6.52.47\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52.47_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kāsapratiṣedho nāma (caturdaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamo+adhyāyaḥ //52//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.186.56) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.331.1-15) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.52) · Pramāṇa
