<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.53

# The Compendium of Suśruta 6.53: tripañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.53

- **Language:** Sanskrit

### tripañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.53.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.1)

athātaḥ svarabhedapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.53.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.53.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.3)

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanātigītaśītādibhiḥ† prakupitāḥ pavanādayastu/  
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ//

### [6.53.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.4)

vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gadgadavat svaraṃ ca/  
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyādgalena †paridāhasamanvitena//

### [6.53.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.5)

kṛcchrāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣaḥ†/  
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyamāhuḥ//

### [6.53.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.6)

dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa cāpi(vāpi) hatavāk parivarjanīyaḥ/  
†antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa †medaścayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ//

### [6.53.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.7)

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaśca sahopajātaḥ/  
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti//

### [6.53.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.8)

snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān nyāyena †tān vamanarecanabastibhiśca/  
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ saṃpādayecca vividhaiḥ kavalagrahaiśca//

### [6.53.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.9)

yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktastaṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta/  
vaiśeṣikaṃ ca vidhimūrdhvamato vadāmi taṃ vai svarāturahitaṃ nikhilaṃ nibodha//

### [6.53.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.10)

svaropaghāte+anilaje bhuktopari ghṛtaṃ pibet/  
kāsamardakavātārkamārkavasvarase śṛtam//

### [6.53.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.11)

pītaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhamārtagale rase/  
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā//

### [6.53.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.12)

devadārvagnikābhyāṃ vā siddhāmājaṃ samākṣikam/  
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ//

### [6.53.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.13)

kṣīrānupānaṃ pitte tu pibet sarpiratandritaḥ/  
aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam//

### [6.53.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.14)

lihyānmadhurakāṇāṃ vā cūrṇaṃ madhughṛtāplutam/  
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇamathāpi vā//

### [6.53.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.15)

pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃkṣaye/  
lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā//

### [6.53.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.16)

svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate/  
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām//

### [6.53.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.17)

śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha/  
pibet payāṃsi yasyoccairvadato+abhihataḥ svaraḥ//

### [6.53.17\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53.17_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre chardipratiṣedho nāma (pañcadaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) tripañcāśattamo+adhyāyaḥ //53//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.188.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.53) · Pramāṇa
