Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.54: catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.54

Language
Sanskrit

catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

6.54.1

athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.54.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.54.3

ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ/
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ//

6.54.4

māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ/
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ//

6.54.5

palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ/
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati//

6.54.6

kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān/
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ/
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ//

6.54.7

viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ/
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram//

6.54.8

ajavā vijavāḥ† kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā/
cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ//

6.54.9

śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca/
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi//

6.54.10

śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ/
prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ//

6.54.11

raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ/
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te//

6.54.12

darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā/
pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ//

6.54.13

romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ/
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā//

6.54.14

majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā/
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te//

6.54.15

keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā/
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ//

6.54.16

te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā/
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te//

6.54.17

māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ/
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ//

6.54.18

viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi/
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ//

6.54.19

bhaktadveṣo+atisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam/
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ//

6.54.20

keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet/
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam//

6.54.21

surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ/
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam//

6.54.22

yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca/
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca//

6.54.23

pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā/
yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ//

6.54.24

snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā/
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet//

6.54.25

kevūkasvarasaṃ vā+api pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ/
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā//

6.54.26

pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet/
pattūrasvarasaṃ vā+api pibedvā surasādijam//

6.54.27

lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam/
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ//

6.54.28

khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu/
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate//

6.54.29

viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet†/
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā//

6.54.30

śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam/
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca//

6.54.31

kṣaudreṇa līḍhvā+anupibedrasamāmalakodbhavam/
akṣābhayārasaṃ vā+api vidhireṣo+ayasāmapi//

6.54.32

pūtīkasvarasaṃ vā+api pibedvā madhunā saha/
pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam//

6.54.33

saptarātraṃ pibedghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā/
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak//

6.54.34

śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān/
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet//

6.54.35

śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati/
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat//

6.54.36

ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak/
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike//

6.54.37

indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu/
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam//

6.54.38

raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite/
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet//

6.54.39

pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet/
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam†//

6.54.40

kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti/
samāsato+amlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu//

6.54.40_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ //54//

Commentaries (1)