The Compendium of Suśruta 6.54: catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.54
- Language
- Sanskrit
catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/
6.54.1
athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.54.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.54.3
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ/
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ//
6.54.4
māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ/
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ//
6.54.5
palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ/
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati//
6.54.6
kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān/
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ/
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ//
6.54.7
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ/
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram//
6.54.8
ajavā vijavāḥ† kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā/
cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ//
6.54.9
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca/
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi//
6.54.10
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ/
prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ//
6.54.11
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ/
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te//
6.54.12
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā/
pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ//
6.54.13
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ/
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā//
6.54.14
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā/
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te//
6.54.15
keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā/
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ//
6.54.16
te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā/
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te//
6.54.17
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ/
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ//
6.54.18
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi/
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ//
6.54.19
bhaktadveṣo+atisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam/
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ//
6.54.20
keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet/
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam//
6.54.21
surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ/
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam//
6.54.22
yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca/
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca//
6.54.23
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā/
yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ//
6.54.24
snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā/
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet//
6.54.25
kevūkasvarasaṃ vā+api pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ/
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā//
6.54.26
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet/
pattūrasvarasaṃ vā+api pibedvā surasādijam//
6.54.27
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam/
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ//
6.54.28
khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu/
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate//
6.54.29
viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet†/
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā//
6.54.30
śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam/
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca//
6.54.31
kṣaudreṇa līḍhvā+anupibedrasamāmalakodbhavam/
akṣābhayārasaṃ vā+api vidhireṣo+ayasāmapi//
6.54.32
pūtīkasvarasaṃ vā+api pibedvā madhunā saha/
pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam//
6.54.33
saptarātraṃ pibedghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā/
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak//
6.54.34
śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān/
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet//
6.54.35
śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati/
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat//
6.54.36
ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak/
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike//
6.54.37
indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu/
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam//
6.54.38
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite/
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet//
6.54.39
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet/
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam†//
6.54.40
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti/
samāsato+amlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu//
6.54.40_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ //54//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit