<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.54

# The Compendium of Suśruta 6.54: catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.54

- **Language:** Sanskrit

### catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.54.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.1)

athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.54.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.54.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.3)

ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ/  
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ//

### [6.54.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.4)

māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ/  
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ//

### [6.54.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.5)

palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ/  
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati//

### [6.54.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.6)

kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān/  
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ/  
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ//

### [6.54.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.7)

viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ/  
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram//

### [6.54.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.8)

ajavā vijavāḥ† kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā/  
cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ//

### [6.54.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.9)

śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca/  
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi//

### [6.54.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.10)

śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ/  
prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ//

### [6.54.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.11)

raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ/  
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te//

### [6.54.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.12)

darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā/  
pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ//

### [6.54.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.13)

romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ/  
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā//

### [6.54.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.14)

majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā/  
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te//

### [6.54.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.15)

keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā/  
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ//

### [6.54.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.16)

te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā/  
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te//

### [6.54.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.17)

māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ/  
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ//

### [6.54.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.18)

viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi/  
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ//

### [6.54.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.19)

bhaktadveṣo+atisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam/  
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ//

### [6.54.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.20)

keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet/  
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam//

### [6.54.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.21)

surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ/  
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam//

### [6.54.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.22)

yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca/  
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca//

### [6.54.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.23)

pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā/  
yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ//

### [6.54.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.24)

snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā/  
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet//

### [6.54.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.25)

kevūkasvarasaṃ vā+api pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ/  
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā//

### [6.54.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.26)

pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet/  
pattūrasvarasaṃ vā+api pibedvā surasādijam//

### [6.54.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.27)

lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam/  
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ//

### [6.54.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.28)

khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu/  
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate//

### [6.54.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.29)

viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet†/  
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā//

### [6.54.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.30)

śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam/  
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca//

### [6.54.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.31)

kṣaudreṇa līḍhvā+anupibedrasamāmalakodbhavam/  
akṣābhayārasaṃ vā+api vidhireṣo+ayasāmapi//

### [6.54.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.32)

pūtīkasvarasaṃ vā+api pibedvā madhunā saha/  
pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam//

### [6.54.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.33)

saptarātraṃ pibedghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā/  
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak//

### [6.54.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.34)

śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān/  
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet//

### [6.54.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.35)

śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati/  
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat//

### [6.54.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.36)

ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak/  
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike//

### [6.54.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.37)

indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu/  
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam//

### [6.54.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.38)

raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite/  
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet//

### [6.54.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.39)

pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet/  
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam†//

### [6.54.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.40)

kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti/  
samāsato+amlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu//

### [6.54.40\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54.40_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre kṛmipratiṣedho nāma (ṣoḍaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥpañcāśattamo+adhyāyaḥ //54//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.189.6) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.54) · Pramāṇa
