The Compendium of Suśruta 6.55: pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.55
- Language
- Sanskrit
pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/
6.55.1
athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.55.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.55.3
adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ/
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ//
6.55.4
vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ/
vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate//
6.55.5
kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt/
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam//
6.55.6
trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ/
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā+aparaḥ//
6.55.7
ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām/
kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram//
6.55.8
kuryādapāno+abhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā/
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ//
6.55.9
purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege+abhihate narasya/
mūtrasya vege+abhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute+alpamalpam//
6.55.10
meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā†+api mūrdhni/
†ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ//
6.55.11
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ/
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ//
6.55.12
ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi/
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena//
6.55.13
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ/
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā+apravṛttiḥ//
6.55.14
udgāravege+abhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ/
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam//
6.55.15
mūtrāśaye †pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca/
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre//
6.55.16
tandrāṅgamardārucivibhramāḥ †syuḥ kṣudho+abhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ/
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca//
6.55.17
śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā+api gulmaḥ/
jṛmbhā+aṅgamardo+aṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā+api tandrā//
6.55.18
tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam/
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet//
6.55.19
sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ/
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye//
6.55.20
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me/
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate//
6.55.21
purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet/
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet//
6.55.22
elāṃ vā+apyatha madyena kṣīraṃ vā+api pibennaraḥ/
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham//
6.55.23
rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet/
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam//
6.55.24
bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā/
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā//
6.55.25
duḥsparśāsvarasaṃ vā+api kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca/
ervārubījaṃ toyena pibedvā+alavaṇīkṛtam//
6.55.26
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā/
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ//
6.55.27
mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ/
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye//
6.55.28
snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret/
aśrumokṣo+aśruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ//
6.55.29
tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ/
vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet//
6.55.30
(tīkṣṇaiṣadhapradhamanairathavā++ādityaraśmibhiḥ/
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret//
6.55.31
surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām/
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet//
6.55.32
sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet/
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ//
6.55.33
āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ/
ramayeyuḥ† priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram//
6.55.34
kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam/
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā+api śītalām//
6.55.35
bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ/
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakath↠naraḥ//
6.55.36
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi/
yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet//
6.55.37
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ/
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi//
6.55.38
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai/
srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet//
6.55.39
tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ/
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ//
6.55.40
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān/
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān//
6.55.41
labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān/
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet//
6.55.42
doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet/
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ//
6.55.43
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ/
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ//
6.55.44
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram/
yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ †cānilajaṃ hataḥ//
6.55.45
devadārvagnikau kuṣṭhaṃ †śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām/
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet//
6.55.46
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati/
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam//
6.55.47
ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet/
tat pīyamānaṃ †śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ//
6.55.48
vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm/
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā//
6.55.49
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām/
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat//
6.55.50
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet/
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake//
6.55.51
paktvā+ardhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam/
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām//
6.55.52
saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam/
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam//
6.55.53
kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet/
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ/
sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasaṃmatau//
6.55.53_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo+ādhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ //55//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit