Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.55: pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.55

Language
Sanskrit

pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

6.55.1

athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.55.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.55.3

adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ/
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ//

6.55.4

vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ/
vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate//

6.55.5

kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt/
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam//

6.55.6

trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ/
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā+aparaḥ//

6.55.7

ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām/
kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram//

6.55.8

kuryādapāno+abhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā/
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ//

6.55.9

purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege+abhihate narasya/
mūtrasya vege+abhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute+alpamalpam//

6.55.10

meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā†+api mūrdhni/
†ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ//

6.55.11

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ/
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ//

6.55.12

ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi/
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena//

6.55.13

bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ/
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā+apravṛttiḥ//

6.55.14

udgāravege+abhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ/
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam//

6.55.15

mūtrāśaye †pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca/
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre//

6.55.16

tandrāṅgamardārucivibhramāḥ †syuḥ kṣudho+abhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ/
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca//

6.55.17

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā+api gulmaḥ/
jṛmbhā+aṅgamardo+aṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā+api tandrā//

6.55.18

tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam/
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet//

6.55.19

sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ/
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye//

6.55.20

sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me/
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate//

6.55.21

purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet/
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet//

6.55.22

elāṃ vā+apyatha madyena kṣīraṃ vā+api pibennaraḥ/
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham//

6.55.23

rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet/
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam//

6.55.24

bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā/
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā//

6.55.25

duḥsparśāsvarasaṃ vā+api kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca/
ervārubījaṃ toyena pibedvā+alavaṇīkṛtam//

6.55.26

pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā/
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ//

6.55.27

mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ/
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye//

6.55.28

snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret/
aśrumokṣo+aśruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ//

6.55.29

tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ/
vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet//

6.55.30

(tīkṣṇaiṣadhapradhamanairathavā++ādityaraśmibhiḥ/
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret//

6.55.31

surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām/
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet//

6.55.32

sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet/
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ//

6.55.33

āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ/
ramayeyuḥ† priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram//

6.55.34

kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam/
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā+api śītalām//

6.55.35

bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ/
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakath↠naraḥ//

6.55.36

ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi/
yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet//

6.55.37

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ/
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi//

6.55.38

vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai/
srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet//

6.55.39

tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ/
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ//

6.55.40

śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān/
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān//

6.55.41

labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān/
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet//

6.55.42

doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet/
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ//

6.55.43

athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ/
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ//

6.55.44

hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram/
yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ †cānilajaṃ hataḥ//

6.55.45

devadārvagnikau kuṣṭhaṃ †śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām/
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet//

6.55.46

pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati/
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam//

6.55.47

ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet/
tat pīyamānaṃ †śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ//

6.55.48

vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm/
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā//

6.55.49

ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām/
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat//

6.55.50

mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet/
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake//

6.55.51

paktvā+ardhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam/
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām//

6.55.52

saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam/
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam//

6.55.53

kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet/
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ/
sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasaṃmatau//

6.55.53_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo+ādhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ //55//

Commentaries (1)

Linked texts (1)