<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.55

# The Compendium of Suśruta 6.55: pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.55

- **Language:** Sanskrit

### pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.55.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.1)

athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.55.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.55.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.3)

adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ/  
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ//

### [6.55.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.4)

vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ/  
vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate//

### [6.55.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.5)

kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt/  
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam//

### [6.55.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.6)

trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ/  
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathā+aparaḥ//

### [6.55.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.7)

ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām/  
kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram//

### [6.55.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.8)

kuryādapāno+abhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā/  
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ//

### [6.55.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.9)

purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege+abhihate narasya/  
mūtrasya vege+abhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute+alpamalpam//

### [6.55.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.10)

meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavā†+api mūrdhni/  
†ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ//

### [6.55.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.11)

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ/  
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ//

### [6.55.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.12)

ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi/  
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena//

### [6.55.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.13)

bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ/  
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vā+apravṛttiḥ//

### [6.55.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.14)

udgāravege+abhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ/  
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam//

### [6.55.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.15)

mūtrāśaye †pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca/  
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre//

### [6.55.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.16)

tandrāṅgamardārucivibhramāḥ †syuḥ kṣudho+abhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ/  
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca//

### [6.55.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.17)

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā+api gulmaḥ/  
jṛmbhā+aṅgamardo+aṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā+api tandrā//

### [6.55.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.18)

tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam/  
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet//

### [6.55.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.19)

sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ/  
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye//

### [6.55.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.20)

sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me/  
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate//

### [6.55.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.21)

purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet/  
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet//

### [6.55.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.22)

elāṃ vā+apyatha madyena kṣīraṃ vā+api pibennaraḥ/  
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham//

### [6.55.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.23)

rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet/  
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam//

### [6.55.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.24)

bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā/  
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā//

### [6.55.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.25)

duḥsparśāsvarasaṃ vā+api kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca/  
ervārubījaṃ toyena pibedvā+alavaṇīkṛtam//

### [6.55.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.26)

pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā/  
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ//

### [6.55.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.27)

mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ/  
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye//

### [6.55.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.28)

snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret/  
aśrumokṣo+aśruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ//

### [6.55.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.29)

tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ/  
vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet//

### [6.55.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.30)

(tīkṣṇaiṣadhapradhamanairathavā++ādityaraśmibhiḥ/  
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret//

### [6.55.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.31)

surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām/  
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet//

### [6.55.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.32)

sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet/  
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ//

### [6.55.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.33)

āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ/  
ramayeyuḥ† priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram//

### [6.55.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.34)

kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam/  
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā+api śītalām//

### [6.55.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.35)

bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ/  
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā† naraḥ//

### [6.55.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.36)

ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi/  
yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet//

### [6.55.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.37)

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ/  
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi//

### [6.55.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.38)

vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai/  
srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet//

### [6.55.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.39)

tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ/  
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ//

### [6.55.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.40)

śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān/  
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān//

### [6.55.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.41)

labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān/  
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet//

### [6.55.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.42)

doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet/  
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ//

### [6.55.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.43)

athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ/  
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ//

### [6.55.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.44)

hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram/  
yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ †cānilajaṃ hataḥ//

### [6.55.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.45)

devadārvagnikau kuṣṭhaṃ †śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām/  
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet//

### [6.55.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.46)

pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati/  
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam//

### [6.55.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.47)

ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet/  
tat pīyamānaṃ †śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ//

### [6.55.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.48)

vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm/  
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā//

### [6.55.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.49)

ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām/  
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat//

### [6.55.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.50)

mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet/  
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake//

### [6.55.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.51)

paktvā+ardhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam/  
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām//

### [6.55.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.52)

saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam/  
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam//

### [6.55.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.53)

kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet/  
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ/  
sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasaṃmatau//

### [6.55.53\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55.53_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre udāvartapratiṣedho nāma (saptadaśo+ādhyāyaḥ, āditaḥ) pañcapañcāśattamo+adhyāyaḥ //55//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.190.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.3.p69) — Brajanāthaśarman, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.55) · Pramāṇa
