<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.56

# The Compendium of Suśruta 6.56: ṣaṭpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.56

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṭpañcāśattamo+adhyāyaḥ/

### [6.56.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.1)

athāto visūcikāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.56.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.56.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.3)

ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam/  
visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā//

### [6.56.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.4)

sūcībhiriva gātrāṇi tudan saṃtiṣṭhate+anilaḥ/  
yasyājīrṇena sā vaidyairucyate ti† visūcikā//

### [6.56.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.5)

na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ/  
mūḍhāstāmajitātmāno labhante †kaluṣāśayāḥ//

### [6.56.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.6)

mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ/  
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ//

### [6.56.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.7)

kukṣirānahyate+atyarthaṃ pratāmyati vikūjati/  
niruddho mārutaścāpi kukṣau† viparidhāvati//

### [6.56.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.8)

vātavarconirodhaśca kukṣau yasya bhṛśaṃ bhavet/  
tasyālasakamācaṣṭe †tṛṣṇodgārāvarodhakau//

### [6.56.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.9)

duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya/  
vilambikāṃ tāṃ †bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ//

### [6.56.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.10)

yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ/  
doṣeṇa yenāvatataṃ †svaliṅgaistaṃ lakṣayedāmasamudbhavaiśca//

### [6.56.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.11)

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho+alpasaṃjñaśchardyardito+abhyantarayātanetraḥ/  
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so+apunarāgamāya//

### [6.56.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.12)

sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam/  
pakve tato+anne tu vilaṅghanaṃ syāt saṃpācanaṃ cāpi virecanaṃ ca//

### [6.56.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.13)

viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādirupaiti śāntim/  
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparānnibodha//

### [6.56.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.14)

pathyāvacāhiṅgukaliṅgagṛñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam/  
sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ//

### [6.56.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.15)

kṣārāgadaṃ vā lavaṇaṃ viṣaṃ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā/  
amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau//

### [6.56.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.16)

kaṭutrikaṃ vā lavaṇairupetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritaṃ tu/  
kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibettu yaduktamādāvanilāmayeṣu//

### [6.56.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.17)

kṛṣṇājamodakṣavakāṇi vā+api tulyau pibedvā magadhānikumbhau/  
dantīyuta vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena//

### [6.56.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.18)

uṣṇābhiradbhirmagadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibennāgarakalkayuktam/  
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpyatha mātuluṅgyāḥ//

### [6.56.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.19)

chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena/  
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghataṃ vā manujaṃ viditvā//

### [6.56.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.20)

peyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṃ samupakrameta/  
āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena//

### [6.56.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.21)

pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti/  
tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ//

### [6.56.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.22)

āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛllāsa udgāravighātanaṃ ca/  
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo+atha mūrcchā †sa śakṛdvamecca//

### [6.56.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.23)

śvāsaśca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni/  
āmodbhave vāntamupakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ//

### [6.56.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.24)

athetaraṃ yo na śakṛdvamettamāmaṃ jayet svedanapācanaiśca/  
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni//

### [6.56.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.25)

tānyeva vartīrviracedvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṃ tu mūtraiḥ/  
svinnasya pāyau viniveśya tāśca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamettu nāḍyā//

### [6.56.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.26)

mūtreṣu saṃsādhya yathāvidhānaṃ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti/  
kvāthena tenāśu nirūhayecca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa//

### [6.56.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.27)

tribhaṇḍiyuktaṃ lavaṇaprakuñcaṃ dattvā viriktakramamācarecca/  
eṣveva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syādanuvāsayecca//

### [6.56.27\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56.27_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre kāyacikitsātantre visūcikāpratiṣedho nāma (aṣṭādaśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṭpañcāśattamo+adhyāyaḥ //56//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.191.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.56) · Pramāṇa
