The Compendium of Suśruta 6.58: aṣṭāpañcāśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.58
- Language
- Sanskrit
aṣṭāpañcāśattamo+adhyāyaḥ/
6.58.1
athāto mūtrāghātapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.58.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.58.3
vātakuṇḍalikā+aṣṭhīlā vātabastistathaiva ca/
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā//
6.58.4
mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca/
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrtitāḥ//
6.58.5
raukṣyādvegavighātādvā vāyurantaramāśirtaḥ†/
mūtraṃ carati saṃgṛhya viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ//
6.58.6
sṛjedalpālpamathavā sarujaskaṃ śanaiḥ śanaiḥ/
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam//
6.58.7
śakṛnmārgasya basteśca cāyurantaramāśritaḥ/
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam//
6.58.8
viṇmūtranilasaṅgaśca tatrādhmānaṃ ca jāyate/
vedanā ca parā bastau vātāṣṭhīleti tāṃ viduḥ//
6.58.9
vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ/
niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato+anilaḥ//
6.58.10
mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ/
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ//
6.58.11
vegaṃ sandhārya mūtrasya yo bhūyaḥ sraṣṭumicchati/
tasya nābhyeti yadi vā kathañcitsaṃpravartate//
6.58.12
pravāhato mandarujamalpamalpaṃ punaḥ punaḥ/
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyānmūtravegavighātajam//
6.58.13
mūtrasya vihate vege tadudāvartahetunā/
apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam//
6.58.14
nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam/
taṃ mūtrajaṭharaṃ vidyādadhaḥsrotonirodhanam//
6.58.15
bastau vā+apyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ/
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta †saraktaṃ vā pravāhataḥ//
6.58.16
sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā+atha nīrujam/
viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasaṃjñitaḥ//
6.58.17
rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau/
sadāhavedanaṃ kṛcchraṃ kuryātāṃ mūtrasaṃkṣayam//
6.58.18
abhyantare bastimukhe vṛtto+alpaḥ sthira eva ca/
vedanāvānati †sadā mūtramārganirodhanaḥ//
6.58.19
jāyate sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ/
sa mūtragranthirityevamucyate †vedanādibhiḥ//
6.58.20
pratyupasthitamūtrastu maithunaṃ yo+abhinandati/
tasya mūtrayutaṃ retaḥ sahasā saṃpravartate//
6.58.21
purastādvā+api mūtrasya paścādvā+api kadācana/
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate//
6.58.22
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtam/
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahan srāvayedadhaḥ//
6.58.23
mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā/
kṛcchrāt pravartate jantoruṣṇavātaṃ vadanti tam//
6.58.24
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāhaṃ bahalaṃ tathā/
śuṣkaṃ bhavati yaccāpi rocanācūrṇasannibham//
6.58.25
mūtraukasādaṃ taṃ vidyādrogaṃ pittakṛtaṃ budhaḥ/
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchrapravartanam//
6.58.26
śuṣkaṃ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram/
mūtraukasāhaṃ taṃ vidyādāmayaṃ †dvādaśaṃ kaphāt//
6.58.27
kaṣāyakalkasarpiṃṣi bhakṣyān lehān payāṃsi ca/
kṣāramadyāsavasvedān(kṣāramadhvāsavasvedān) bastīṃścottarasaṃjñitān//
6.58.28
vidadhyānmatimāṃstatra vidhiṃ cāśmarināśanam/
mūtrodāvartayogāṃśca kārtsnyenātra† prayojayet//
6.58.29
kalkamervārubījānāmakṣamātraṃ sasaindhavam/
dhānyāmlayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate//
6.58.30
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibennaraḥ/
madhu māṃsopadaṃśaṃ vā pibedvā+apyatha gauḍikam//
6.58.31
pibet kuṅkumakarṣaṃ vā madhūdakasamāyutam/
rātriparyuṣitaṃ prātastathā sukhamavāpnuyāt//
6.58.32
dāḍimāmlāṃ †yutāṃ mukhyāmelājīrakanāgaraiḥ/
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate//
6.58.33
pṛthakparṇyādivargasya mūlaṃ gokṣurakasya ca/
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīracaturguṇam//
6.58.34
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ †sitākṣaudrayutaṃ pibet/
naro mārutapittotthamūtraghātanivāraṇam//
6.58.35
niṣpīḍya vāsasā samyagvarco rāsabhavājinoḥ/
rasasya kuḍavaṃ tasya pibenmūtrarujāpaham//
6.58.36
mustābhayādevadārumūrvāṇāṃ madhukasya ca/
pibedakṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇam//
6.58.37
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasaṃmitam/
ambhasā+alavaṇopetaṃ pibenmūtrarujāpaham//
6.58.38
udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutam/
pibet paryuṣitaṃ †rātrau śītaṃ mūtrarujāpaham//
6.58.39
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitam/
mūtradoṣaharaṃ kalyamathavā kṣaudrasaṃyutam//
6.58.40
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmitam/
pītvā+agadī bhavejjanturmūtradoṣarujāturaḥ//
6.58.41
dhātrīphalarasenaivaṃ sūkṣmailāṃ vā pibennaraḥ/
piṣṭvā+athavā suśītena śālitaṇḍulavāriṇā//
6.58.42
tālasya taruṇaṃ mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā/
śvetaṃ karkaṭakaṃ caiva prātastu payasā pibet//
6.58.43
śṛtaṃ vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśraṃ pibennaraḥ/
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam†//
6.58.44
balāśvadaṃṣṭrākrauñcāsthikokilākṣakataṇḍulān/
śataparvakamūlaṃ ca devadāru sacitrakam//
6.58.45
akṣabījaṃ ca surayā kalkīkṛtya pibennaraḥ/
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmarināśanam†//
6.58.46
pāṭalākṣāramāhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutam/
pibenmūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tailamātrayā//
6.58.47
nalāśmabhedadarbhekṣutrapusairvārubījakān/
kṣīre pariśṛtān tatra pibet sarpiḥ samāyutān//
6.58.48
pāṭalyā yāvaśūkācca pāribhadrāttilādapi/
kṣārodakena matimān tvageloṣaṇacūrṇakam//
6.58.49
pibedguḍena miśraṃ vā lihyāllehān pṛthak pṛthak/
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi mūtradoṣe kramaṃ hitam//
6.58.50
snehasvedopapannānāṃ hitaṃ teṣu virecanam/
tataḥ saṃśuddhadehānāṃ hitāścottarabastayaḥ//
6.58.51
strīṇāmatiprasaṅgena śoṇitaṃ yasya dṛśyate†/
maithunoparamastasya bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ//
6.58.52
tāmracūḍavasā tailaṃ hitaṃ cottarabastiṣu/
vidhānaṃ tasya pūrvaṃ hi vyāsataḥ parikīrtitam//
6.58.53
kṣaudrārdhapātraṃ dattvā ca pātraṃ tu kṣīrasarpiṣaḥ/
śarkarāyāśca cūrṇaṃ ca drākṣācūrṇaṃ ca tatsamam//
6.58.54
svayaṅguptāphalaṃ caiva tathivekṣurakasya ca/
pippalīcūrṇasaṃyuktamardhabhāgaṃ prakalpayet//
6.58.55
tadaikadhyaṃ samānīya khajenābhipramanthayet/
tataḥ pāṇitalaṃ cūrṇaṃ līḍhvā kṣīraṃ tataḥ pibet//
6.58.56
etat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadeho naraḥ sadā/
mūtradoṣāñjayet †sarvānanyayogaiḥ sudurjayān//
6.58.57
jayecchoṇitadoṣāṃśca vandhyā garbhaṃ labheta ca/
nārī caitat prayuñjānā yonidosāt pramucyate//
6.58.58
balā kolāsthi madhukaṃ śvadaṃṣṭrā+atha śatāvarī/
mṛṇālaṃ ca kaśeruśca bījānīkṣurakasya ca//
6.58.59
sahasravīryā+aṃśumatī payasyā saha kālayā/
śṛgālavinnā+atibalā bṛṃhaṇīyo gaṇastathā//
6.58.60
etāni samabhāgāni matimān saha sādhayet/
caturguṇena payasā guḍasya tulayā saha//
6.58.61
droṇāvaśiṣṭaṃ tat pūtaṃ pacettena ghṛtāḍhakam/
tat siddhaṃ kalaśe sthāpyaṃ kṣaudraprasthena saṃyutam//
6.58.62
sarpiretat prayuñjāno mūtradoṣāt pramucyate/
tugākṣīryāśca cūrṇāni śarkarāyāstathaiva ca//
6.58.63
kṣaudreṇa tulyānyāloḍya praśaste+ahani lehayet/
tasya khādedyathāśakti mātrāṃ kṣīraṃ tataḥ pibet//
6.58.64
śukradoṣāñjayenmartyaḥ prāśya samyak suyantritaḥ/
vyavāyakṣīṇaretāstu sadyaḥ saṃlabhate sukham//
6.58.65
ojasvī balavānmartyaḥ pibenneva ca hṛṣyati/
citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā//
6.58.66
drākṣā viśālā pippalyastathā citraphalā bhevet/
tathaiva madhukaṃ pathyāṃ dadyādāmalakāni ca//
6.58.67
ghṛtāḍhakaṃ pacedebhiḥ †kalkaiḥ karṣasamanvitaiḥ/
kṣīradroṇe jaladroṇe tatsiddhamavatārayet//
6.58.68
śītaṃ parisrutaṃ caiva śarkarāprasthasaṃyutam/
tugākṣīryāśca tat sarvaṃ matimān parimiśrayet//
6.58.69
tato mitaṃ pibetkāle yathādoṣaṃ yathābalam/
vātaretāḥ śleṣmaretāḥ pittaretāstu yo bhavet//
6.58.70
raktaretā granthiretāḥ pibedicchannarogatām/
jīvanīyaṃ ca vṛṣyaṃ ca sarpiretadbalāvaham//
6.58.71
†prakṣāhitaṃ ca dhanyaṃ ca sarvarogāpahaṃ śivam/
sarpiretat prayuñjānā strī garbhaṃ labhate+acirāt//
6.58.72
asṛgdoṣāñjayeccāpi yonidoṣāṃśca saṃhatān/
mūtradoṣeṣu sarveṣu kuryādetaccikitsitam//
6.58.72_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre mūtrāghātapratiṣedho nāma (viṃśo+adhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭapañcāśattamo+adhyāyaḥ //58//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit