<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.60

# The Compendium of Suśruta 6.60: ṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.60

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

### [6.60.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.1)

athāto+amānuṣopasargapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.60.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.60.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.3)

niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ/  
iti yat prāgabhihitaṃ vistarastasya vakṣyate//

### [6.60.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.4)

guhyānāgatavijñānamanavasthā+asahiṣṇutā/  
kriyā vā+amānuṣī yasmin sagrahaḥ parikīrtyate//

### [6.60.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.5)

aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā+akṣatam/  
hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi vā//

### [6.60.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.6)

asaṅkhyeyā grahagaṇā grahādhipatayastu ye/  
vyajyante vividhākārā bhidyante te tathā+aṣṭadhā//

### [6.60.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.7)

devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ/  
rakṣāṃsi yā cāpi piśācajātireṣo+aṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ//

### [6.60.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.8)

saṃtuṣṭaḥ śucirapi ceṣṭagandhamālyo nistandrī hyavitathasaṃskṛtaprabhāṣī/  
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ//

### [6.60.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.9)

saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ/  
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ//

### [6.60.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.10)

hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ/  
nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ//

### [6.60.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.11)

tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro †drutamatiralpavāk sahiṣśuḥ/  
tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ//

### [6.60.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.12)

pretebhyo visṛjati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ/  
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhukto† bhavati pitṛgrahābhibhūtaḥ//

### [6.60.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.13)

bhūmau yaḥ prasarati sarpavat kadācit sṛkkiṇyau vilikhati† jihvayā tathaiva/  
nidrālurguḍamadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ//

### [6.60.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.14)

māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro+atiśūraḥ/  
krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati ca rakṣasā gṛhītaḥ//

### [6.60.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.15)

uddhastaḥ kṛśaparuṣaścirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā+atilolaḥ/  
bahvāśī vijanahimāmburātrisevī †vyāvigno bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ//

### [6.60.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.16)

sthūlākṣastvaritagatiḥ svaphenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo+ati/  
yaścādridviradanagādivicyutaḥ san saṃsṛṣṭo na bhavati vārdhakena juṣṭaḥ//

### [6.60.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.17)

devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi/  
gandharvāḥ prāyaśo+aṣṭamyāṃ yakṣāśca pratipadyatha//

### [6.60.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.18)

kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paścamyāmapi coragāḥ/  
rakṣāṃsi niśi paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti ca//

### [6.60.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.19)

darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā/  
svamaṇiṃ bhāskarasyosrā yathā dehaṃ ca dehadhṛk/  
viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam//

### [6.60.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.20)

tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamāśca satyam/  
guṇāstathā+aṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam//

### [6.60.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.21)

na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti/  
ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ//

### [6.60.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.22)

teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ/  
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tamāviśanti//

### [6.60.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.23)

niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇamāśritāḥ/  
te tu tatsattvasaṃsargādvijñeyāstu tadañjanāḥ//

### [6.60.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.24)

devagrahā iti punaḥ procyante+aśucayaśca† ye/  
devavacca namasyante pratyarthyante ca devavat//

### [6.60.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.25)

†svāmiśīlakriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu/  
nirṛteryā duhitarastāsāṃ sa prasavaḥ smṛtaḥ//

### [6.60.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.26)

satyatvādapavṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtā/  
hiṃsāvihārā ye keciddevabhāvabhupāśritāḥ†//

### [6.60.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.27)

bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ saṃjñāpravaktṛbhiḥ/  
grahasaṃjñāni bhūtāni yasmādvettyanayā bhiṣak//

### [6.60.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.28)

vidyayā bhūtavidyātvamata eva nirucyate/  
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyastu susamāhitaḥ//

### [6.60.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.29)

japaiḥ saniyamairhomairārabheta cikitsitum/  
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī//

### [6.60.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.30)

bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate/  
vastrāṇi gandhamālyāni māṃsāni† rudhirāṇi ca//

### [6.60.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.31)

yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni tebhyaḥ pradāpayet/  
hiṃsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu//

### [6.60.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.32)

dineṣu teṣu deyāni tadbhūtavinivṛttaye/  
devagrahe devagṛhe hutvā+agniṃ prāpayed(dāpayed)balim//

### [6.60.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.33)

kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃbhṛtam/  
asurāya yathākālaṃ vidadhyāccatvarādiṣu//

### [6.60.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.34)

gandharvasya gavāṃ madhye †madyamāṃsāmbujāṅgalam/  
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ//

### [6.60.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.35)

atimuktakakundābjaiḥ puṣpaiśca vitaredbalim/  
nadyāṃ pitṛgrahāyeṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitam//

### [6.60.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.36)

tatraivopahareccāpi nāgāya vividhaṃ balim/  
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā//

### [6.60.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.37)

śūnyāgāre piśācasya tīvraṃ balimupāharet/  
pūrvamācaritairmantrairbhūtavidyānidarśitaiḥ//

### [6.60.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.38)

na śakyā balibhirjetuṃ yogaistān samupācaret/  
ajarkṣacarmaromāṇi śalyakolūkayostathā//

### [6.60.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.39)

hiṅguṃ mūtraṃ ca bastasya dhūmamasya prayojayet/  
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ//

### [6.60.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.40)

gajāhvapippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān/  
godhānakulamārjāraṛṣyapittaprapeṣitān†//

### [6.60.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.41)

nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyādyogatattvavit/  
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajam//

### [6.60.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.42)

purīṣaṃ †gṛdhrakākānāṃ varāhasya ca peṣayet/  
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitam//

### [6.60.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.43)

śirīṣabījaṃ laśunaṃ śuṇṭhīṃ siddhārthakaṃ vacām/  
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa peṣayet//

### [6.60.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.44)

vartyaśchāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāñjanam/  
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ//

### [6.60.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.45)

haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanāñjanam/  
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅguṃ vayaḥsthāṃ ca vacāmapi/  
bastamūtreṇa saṃpiṣṭaṃ matsyapittena pūrvavat//

### [6.60.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.46)

ye ye grahā na sidhyanti sarveṣāṃ nayanāñjanam/  
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṅgu siddhārthakaṃ vacā//

### [6.60.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.47)

golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭā tathā/  
kukkuṭā sarpagandhā ca tathā kāṇavikāṇike//

### [6.60.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.48)

vajraproktā† vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallikā/  
arkamūlaṃ trikaṭukaṃ latā srotojamañjanam//

### [6.60.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.49)

naipālī haritālaṃ ca rakṣoghnā ye ca kīrtitāḥ/  
siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpivājigavāṃ tathā//

### [6.60.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.50)

śvāvicchalyakagodhānāmuṣṭrasya nakulasya ca/  
viṭtvagromavasāmūtraraktapittanakhādayaḥ//

### [6.60.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.51)

asmin varge bhiṣak kuryāttailāni ca ghṛtāni ca/  
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā//

### [6.60.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.52)

avapīḍe+añjane caiva vidadhyādguṭikīkṛtam/  
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā//

### [6.60.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.53)

uddhūlane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet/  
eṣa sarvavikārāṃstu mānasānaparājitaḥ//

### [6.60.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.54)

hanyādalpena kālena snehādirapi ca †kramaḥ/  
na †cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe//

### [6.60.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.55)

ṛte piśācādanyatra pratikūlaṃ na cācaret/  
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā majaujasaḥ//

### [6.60.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.56)

hitāhitīye yaccoktaṃ nityameva samācaret/  
tataḥ prāpsyati siddhiṃ ca yaśaśca vipulaṃ bhiṣak//

### [6.60.56\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60.56_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate nāma (prathamo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //60//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.195.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Southern recension](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*southern.9.45.27) — Sanskrit
- [Basavarājīya](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.daksina.basavarajiya.p2304) — Nīlakaṇṭhakoṭṭūru Basavarāja 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.60) · Pramāṇa
