The Compendium of Suśruta 6.61: ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.61
- Language
- Sanskrit
ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
6.61.1
athāto+apasmārapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.61.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.61.3
smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane/
apasmāra iti proktastato+ayaṃ vyādhirantakṛt//
6.61.4
mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhisevanāt/
viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ//
6.61.5
veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām/
rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām//
6.61.6
tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam/
cetasyabhihate puṃsāmapasmāro+abhijāyate//
6.61.7
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā/
nidrānāśaśca tasmiṃstu bhaviṣyati bhavantyatha//
6.61.8
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ/
rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā//
6.61.9
vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ/
dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet kṣitau//
6.61.10
alpakālānataraṃ cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta saḥ/
so+apasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaścaturvidhaḥ//
6.61.11
vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ/
vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi//
6.61.12
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati/
tato me cittanāśaḥ syāt so+apasmāro+anilātmakaḥ//
6.61.13
tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni vihvalaḥ/
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ māmanudhāvati//
6.61.14
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate/
śītahṛllāsanidrārtaḥ patan bhūmau vaman kapham//
6.61.15
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati/
tato me cittanāśaḥ syāt so+apasmāraḥ kaphātmakaḥ//
6.61.16
hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā/
pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha//
6.61.17
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/
animittāgamādvyādhergamanādakṛte+api ca//
6.61.18
āgamāccāpyapasmāraṃ vadantyanye na doṣajam/
kramopayogāddoṣāṇāṃ kṣaṇikatvāttathaiva ca//
6.61.19
āgamādvaiśvarūpyācca sa tu nirvarṇyate budhaiḥ/
deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit//
6.61.20
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ/
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ//
6.61.21
darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ/
apasmāro mahāvyādhistasmāddoṣaja eva tu//
6.61.22
tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate/
purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaścaiva pūjitaḥ//
6.61.23
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ/
tataḥ sidhyanti te sarve yogairanyaiśca sādhayet/
śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam//
6.61.24
caturguṇe gavāṃ mūtre tailābhyañjane hitam/
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi//
6.61.25
pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu pūjitam/
tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śiraścāpi viśodhayet//
6.61.26
pūjāṃ rudrasya kurvīta tadgaṇānāṃ ca nityaśaḥ/
vātikaṃ bastibhiścāpi paittikaṃ tu virecanaiḥ//
6.61.27
kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret/
kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām//
6.61.28
jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya yatnataḥ/
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam//
6.61.29
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe/
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam//
6.61.30
kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe/
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam//
6.61.31
suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ/
mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ//
6.61.32
karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ/
siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam//
6.61.33
kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān/
sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃśca nāśayet//
6.61.34
daśamūlendravṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ/
śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ//
6.61.35
śṛtaiḥ kalkaiśca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ/
trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ//
6.61.36
kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ†/
sarpirebhiśca gokṣīradadhimūtraśakṛdrasaiḥ//
6.61.37
sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut/
cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃśca niyacchati//
6.61.38
bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam/
tryahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet//
6.61.39
jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet/
trīn bhāgāṃstasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet//
6.61.40
maṇḍodakārthe deyaśca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ/
śuddhe kumbhe nidadhyācca saṃbhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ//
6.61.41
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayedāturaṃ bhiṣak/
sirāṃ vidhyedatha prāptāṃ maṅgalyāni ca dhārayet//
6.61.41_1
iti susrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre+apasmārapratiṣedho nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //61//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit