<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.61

# The Compendium of Suśruta 6.61: ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.61

- **Language:** Sanskrit

### ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

### [6.61.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.1)

athāto+apasmārapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.61.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.61.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.3)

smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane/  
apasmāra iti proktastato+ayaṃ vyādhirantakṛt//

### [6.61.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.4)

mithyātiyogendriyārthakarmaṇāmabhisevanāt/  
viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ//

### [6.61.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.5)

veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām/  
rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām//

### [6.61.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.6)

tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam/  
cetasyabhihate puṃsāmapasmāro+abhijāyate//

### [6.61.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.7)

hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā/  
nidrānāśaśca tasmiṃstu bhaviṣyati bhavantyatha//

### [6.61.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.8)

saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ/  
rajastamaḥparīteṣu mūḍho bhrāntena cetasā//

### [6.61.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.9)

vikṣipan hastapādaṃ ca vijihmabhrūrvilocanaḥ/  
dantān khādan vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patet kṣitau//

### [6.61.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.10)

alpakālānataraṃ cāpi punaḥ saṃjñāṃ labheta saḥ/  
so+apasmāra iti proktaḥ sa ca dṛṣṭaścaturvidhaḥ//

### [6.61.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.11)

vātapittakaphairnṝṇāṃ caturthaḥ sannipātataḥ/  
vepamāno daśan dantān śvasan phenaṃ vamannapi//

### [6.61.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.12)

yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati/  
tato me cittanāśaḥ syāt so+apasmāro+anilātmakaḥ//

### [6.61.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.13)

tṛṭtāpasvedamūrcchārto dhunvannaṅgāni vihvalaḥ/  
yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ pītaṃ māmanudhāvati//

### [6.61.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.14)

tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate/  
śītahṛllāsanidrārtaḥ patan bhūmau vaman kapham//

### [6.61.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.15)

yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati/  
tato me cittanāśaḥ syāt so+apasmāraḥ kaphātmakaḥ//

### [6.61.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.16)

hṛdi todastṛḍutkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā/  
pralāpaḥ kūjanaṃ kleśaḥ pratyekaṃ tu bhavediha//

### [6.61.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.17)

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/  
animittāgamādvyādhergamanādakṛte+api ca//

### [6.61.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.18)

āgamāccāpyapasmāraṃ vadantyanye na doṣajam/  
kramopayogāddoṣāṇāṃ kṣaṇikatvāttathaiva ca//

### [6.61.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.19)

āgamādvaiśvarūpyācca sa tu nirvarṇyate budhaiḥ/  
deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit//

### [6.61.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.20)

śaradi pratirohanti tathā vyādhisamudbhavaḥ/  
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhipravardhitāḥ//

### [6.61.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.21)

darśayanti vikārāṃstu viśvarūpānnisargataḥ/  
apasmāro mahāvyādhistasmāddoṣaja eva tu//

### [6.61.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.22)

tasya kāryo vidhiḥ sarvo ya unmādeṣu vakṣyate/  
purāṇasarpiṣaḥ pānamabhyaṅgaścaiva pūjitaḥ//

### [6.61.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.23)

upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ tu viśeṣataḥ/  
tataḥ sidhyanti te sarve yogairanyaiśca sādhayet/  
śigrukaṭvaṅgakiṇvāhinimbatvagrasasādhitam//

### [6.61.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.24)

caturguṇe gavāṃ mūtre tailābhyañjane hitam/  
godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavāmapi//

### [6.61.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.25)

pitteṣu siddhaṃ tailaṃ ca pānābhyaṅgeṣu pūjitam/  
tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śiraścāpi viśodhayet//

### [6.61.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.26)

pūjāṃ rudrasya kurvīta tadgaṇānāṃ ca nityaśaḥ/  
vātikaṃ bastibhiścāpi paittikaṃ tu virecanaiḥ//

### [6.61.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.27)

kaphajaṃ vamanairdhīmānapasmāramupācaret/  
kulatthayavakolāni śaṇabījaṃ palaṅkaṣām//

### [6.61.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.28)

jaṭilāṃ pañcamūlyau dve pathyāṃ cotkvāthya yatnataḥ/  
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacettadvātike hitam//

### [6.61.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.29)

kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe/  
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam//

### [6.61.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.30)

kākolyādipratīvāpaṃ siddhaṃ ca prathame gaṇe/  
payomadhusitāyuktaṃ ghṛtaṃ tat paittike hitam//

### [6.61.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.31)

suradrumavacākuṣṭhasiddhārthavyoṣahiṅgubhiḥ/  
mañjiṣṭhārajanīyugmasamaṅgātriphalāmbudaiḥ//

### [6.61.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.32)

karañjabījaśairīṣagirikarṇīhutāśanaiḥ/  
siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma sarpirmūtracaturguṇam//

### [6.61.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.33)

kṛmikuṣṭhagaraśvāsabalāsaviṣamajvarān/  
sarvabhūtagrahonmādānapasmārāṃśca nāśayet//

### [6.61.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.34)

daśamūlendravṛkṣatvaṅmūrvābhārgīphalatrikaiḥ/  
śampākaśreyasīsaptaparṇāpāmārgaphalgubhiḥ//

### [6.61.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.35)

śṛtaiḥ kalkaiśca bhūnimbapūtīkavyoṣacitrakaiḥ/  
trivṛtpāṭhāniśāyugmasārivādvayapauṣkaraiḥ//

### [6.61.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.36)

kaṭukāyāsadantyugrānīlinīkrimiśatrubhiḥ†/  
sarpirebhiśca gokṣīradadhimūtraśakṛdrasaiḥ//

### [6.61.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.37)

sādhitaṃ pañcagavyākhyaṃ sarvāpasmārabhūtanut/  
cāturthakakṣayaśvāsānunmādāṃśca niyacchati//

### [6.61.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.38)

bhārgīśṛte pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasam/  
tryahaṃ śuddhāya taṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet//

### [6.61.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.39)

jñātvā ca madhurībhūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet/  
trīn bhāgāṃstasya cūrṇasya kiṇvabhāgena saṃsṛjet//

### [6.61.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.40)

maṇḍodakārthe deyaśca bhārgīkvāthaḥ suśītalaḥ/  
śuddhe kumbhe nidadhyācca saṃbhāraṃ taṃ surāṃ tataḥ//

### [6.61.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.41)

jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayedāturaṃ bhiṣak/  
sirāṃ vidhyedatha prāptāṃ maṅgalyāni ca dhārayet//

### [6.61.41\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61.41_1)

iti susrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre+apasmārapratiṣedho nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) ekaṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //61//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.195.60) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.61) · Pramāṇa
