<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.62

# The Compendium of Suśruta 6.62: dviṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.62

- **Language:** Sanskrit

### dviṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

### [6.62.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.1)

athāta unmādapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.62.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.62.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.3)

madayantyuddhatā(madayantyudgatā) doṣā yasmādunmārgamāśritāḥ†/  
mānaso+ayamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ†//

### [6.62.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.4)

ekaikaśaḥ† samastaiśca doṣairatyarthamūrcchitaiḥ/  
mānasena ca duḥkhena sa pañcavidha ucyate//

### [6.62.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.5)

viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam/  
sa cāpravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibharti ca//

### [6.62.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.6)

mohodvegau svanaḥ śrotre gātrāṇāmapakarṣaṇam/  
atyutsāho+aruciścānne svapne kaluṣabhojanam†//

### [6.62.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.7)

vāyunonmathanaṃ cāpi †bhramaścakragatasya vā/  
yasya syādacireṇaiva unmādaṃ so+adhigacchati//

### [6.62.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.8)

rūkṣacchaviḥ paruṣavāgdhamanītato vā †śītāturaḥ kṛśatanuḥ sphuritāṅgasandhiḥ/  
āsphoṭayasyaṭati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpyanilaprakopāt//

### [6.62.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.9)

tṛṭsvedadāhabahulo bahubhigvinidrāśchāyāhimānilajalāntavihārasevī/  
tīkṣṇo himāmbuni caye+api sa vahniśaṅkī pittāddivā nabhasi paśyati tārakāśca//

### [6.62.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.10)

chardyagnisādasadanārucikāsayukto yoṣidviviktaratiralpamatipracāraḥ/  
nidrāparo+alpakathano+alpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt//

### [6.62.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.11)

sarvātmake pavanapittakaphā yathāsvaṃ saṃharṣitā iva ca liṅgamudīrayanti//

### [6.62.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.12)

caurairnarendrapuruṣairaribhistathā+anyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā/  
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ//

### [6.62.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.13)

citraṃ sa jalpati manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati roditi †mūḍhasaṃjñaḥ/  
raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛto†+atha bhavet parāsuḥ//

### [6.62.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.14)

snigdhaṃ svinnaṃ tu manujamunmādārtaṃ viśodhayet/  
tīkṣṇairubhayatobhāgaiḥ śirasaśca virecanaiḥ//

### [6.62.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.15)

vividhairavapīḍaiśca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ/  
yojayitvā tu taccūrṇaṃ ghrāṇe †tasya prayojayet//

### [6.62.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.16)

satataṃ dhūpayeccainaṃ śvagomāṃsaiḥ supūtibhiḥ/  
sarṣapānāṃ ca tailena nasyābhyaṅgau hitau sadā//

### [6.62.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.17)

darśayedadbhutānyasya vadennāśaṃ priyasya vā/  
bhīmākārairnarairnāgairdāntairvyālaiśca nirviṣaiḥ//

### [6.62.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.18)

bhīṣayet saṃyataṃ pāśaiḥ kaśābhirvā+atha tāḍayet/  
yantrayitvā suguptaṃ vā trāsayettaṃ tṛṇāgninā//

### [6.62.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.19)

jalena tarjayedvā+api rajjughātairvibhāvayet/  
balavāṃścāpi saṃrakṣet jale+antaḥ parivāsayet/  
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet/  
veśmano+antaḥ praviśyainaṃ rakṣaṃstadveśma dīpayet//

### [6.62.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.20)

sāpidhāne †jaratkūpe satataṃ vā nivāsayet/  
tryahāttryahādyavāgūśca †tarpaṇān vā pradāpayet//

### [6.62.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.21)

kevalānambuyuktān vā kulmāṣān vā bahuśrutaḥ/  
hṛdyaṃ yaddīpanīyaṃ ca tatpathyaṃ tasya bhojayet(yojayet)//

### [6.62.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.22)

(viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ/  
śyāmailavālukailābhiścandanāmaradārubhiḥ//

### [6.62.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.23)

barhiṣṭharajanīkuṣṭhaparṇinīsārivādvayaiḥ/  
hareṇukātrivṛddantīvacātālīsakeśaraiḥ//

### [6.62.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.24)

dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpirmālatīkusumaiḥ saha/  
gulmakāsajvaraśvāsakṣayonmādanivāraṇam//

### [6.62.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.25)

etadeva hi saṃpakvaṃ jīvanīyopasaṃbhṛtam/  
caturguṇena dugdhena mahākalyāṇamucyate//

### [6.62.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.26)

apasmāraṃ grahaṃ śoṣaṃ klaibyaṃ kārśyamabījatām/  
ghṛtametannihantyāśu ye cādau gaditā gadāḥ//

### [6.62.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.27)

barhiṣṭhakuṣṭhamañjiṣṭhākaṭukailāniśāhvayaiḥ/  
tagaratriphalāhiṅguvājigandhāmaradrumaiḥ//

### [6.62.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.28)

vacā+ajamodākākolīmedāmadhukapadmakaiḥ/  
saśarkaraṃ hitaṃ sarpiḥ pakvaṃ kṣīracaturguṇam//

### [6.62.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.29)

bālānāṃ grahajuṣṭānāṃ puṃsāṃ duṣṭālparetasām/  
khyātaṃ phalaghṛtaṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ cāśu garbhadam//)

### [6.62.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.30)

brahmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu surāṃ jaṭhām/  
viṣaghnīṃ laśunaṃ rāsnāṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām//

### [6.62.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.31)

jyotiṣmatīṃ †nāgaraṃ ca anantāmabhayāṃ tathā/  
saurāṣṭrīṃ ca samāṃśāni †gajamūtreṇa peṣayet//

### [6.62.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.32)

chāyāviśuṣkāstadvartīryojayedvidhikovidaḥ/  
avapīḍe+añjane+abhyaṅge nasye dhūme pralepane//

### [6.62.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.33)

uropāṅgalalāṭeṣu sirāścāsya vimokṣayet/  
apasmārakriyāṃ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet//

### [6.62.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.34)

śāntadoṣaṃ viśuddhaṃ ca snehabastibhirācaret/  
unmādeṣu ca sarveṣu kuryāccattaprasādanam/  
mṛdupūrvāṃ made+apyevaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet//

### [6.62.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.35)

śokaśalyaṃ vyapanayedunmāde pañcame bhiṣak/  
viṣaje mṛdupūrvāṃ ca viṣaghnīṃ kārayet kriyām//

### [6.62.35\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62.35_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantrāntargate bhūtavidyātantre unmādapratiṣedho nāma (tṛtīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) dviṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //62//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.196.41) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.62) · Pramāṇa
