Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.64: catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.64

Language
Sanskrit

catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

6.64.1

athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.64.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.64.3

sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ/
tasya† yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam//

6.64.4

tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā++āditaḥ/
tasminnarthaḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate//

6.64.5

yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā//

6.64.6

praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu†/
mande+agnau kopamāyānti sarveṣāṃ† mārutādayaḥ//

6.64.7

tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya† ca/
kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam//

6.64.8

nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca/
deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ//

6.64.9

taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam/
ahni meghānilāviṣṭe+atyarthaśītāmbusaṅkule//

6.64.10

taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā/
matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret//

6.64.11

atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet/
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi//

6.64.12

śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe/
yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ//

6.64.13

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ//

6.64.14

kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ/
śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram//

6.64.15

salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam/
saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu//

6.64.16

pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam/
tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ//

6.64.17

varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ/
nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā++ātapam//

6.64.18

rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet/
(†svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam//

6.64.19

śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam/
prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam//

6.64.20

sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu/
bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ//

6.64.21

pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret/
) (†hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo+anilākulaḥ//

6.64.22

tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati/
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto+analaḥ//

6.64.23

rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam/
) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam//

6.64.24

sasarpistailamahimaśanaṃ hitamucyate/
tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ†//

6.64.25

tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe+avagāhanam/
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte//

6.64.26

śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare/
strīḥ śliṣṭvā+agurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ//

6.64.27

prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ/
(†madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca//

6.64.28

annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca/
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi//

6.64.29

prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām/
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet//

6.64.30

madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam/
kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame//

6.64.31

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ//

6.64.32

(†hemante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām/
auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn//

6.64.33

tato+amlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca/
varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet//

6.64.34

ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān/
lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiśca yuktitaḥ//

6.64.35

paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye/
sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān//

6.64.36

vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham/
sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame//)

6.64.37

tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam/
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam//

6.64.38

vyāyāmo+atra niyuddhādhvaśilānirghātajo/
utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca//

6.64.39

seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham/
śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ//

6.64.40

varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān/
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca//

6.64.41

rasāṃścāgniguṇodrikatān nidāghe parivarjayet/
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca//

6.64.42

candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ/
tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca//

6.64.43

gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca/
śarkarākhaṇḍadigdhāni† sugandhīni himāni ca//

6.64.44

pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān/
bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam//

6.64.45

śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca/
pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite//

6.64.46

śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno+anilaiḥ sukhaiḥ/
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ//

6.64.47

payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca/
bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca//

6.64.48

nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam/
nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ//

6.64.49

(nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā++ātapam/
vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet//

6.64.50

navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet/
yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā//

6.64.51

harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām/
saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ//

6.64.52

samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam/
vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam//

6.64.53

taddhi srvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet/
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ//

6.64.54

pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet/
nirūhairbastibhiścānyaistathā+anyairmārutāpahaiḥ//

6.64.55

kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim/
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ//

6.64.56

ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana/
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ/
tatra śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ//

6.64.57

tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān/
mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret//

6.64.58

kaphavātamāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ/
†aklinnakāyāṃśca narānuṣṇairannairupācaret//

6.64.59

vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā/
vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret//

6.64.60

medasā+abhiparītāṃstu †snigdhānmehāturānapi/
kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret//

6.64.61

śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ/
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca//

6.64.62

ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye/
samāgnaye tathā++āhāro dvikālamapi† pūjitaḥ//

6.64.63

auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ/
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate//

6.64.64

yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ/
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca/
pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet†//

6.64.65

ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ/
†tatrābhaktaṃ prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ//

6.64.66

tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate//

6.64.67

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā†++āmayamasaṃśayamāśu caiva/
†tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca//

6.64.68

prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate//

6.64.69

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvardanānnireti/
prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ//

6.64.70

adhobhaktaṃ nāma †yadadho bhaktasyeti//

6.64.71

madhyebhaktaṃ nāma yanmadhye bhaktasya pīyate//

6.64.72

pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti/
madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ//

6.64.73

antarābhaktaṃ †nāma yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ//

6.64.74

sabhaktaṃ †nāma yat saha bhaktena//

6.64.75

pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca/
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat//

6.64.76

sāmudgaṃ †nāma yadbhaktasyādāvante ca pīyate//

6.64.77

doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu//

6.64.78

†muhurmuhurnāma sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate//

6.64.79

śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat//

6.64.80

grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram//

6.64.81

grāsāntaraṃ† tu yadgrāsāntareṣu//

6.64.82

grāseṣu† cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta/
grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān//

6.64.83

evamete daśauṣadhakālāḥ//

6.64.84

visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau/
viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati/
tathā+annaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile/
pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ//

6.64.84_1

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //64//

Commentaries (1)

Linked texts (1)