The Compendium of Suśruta 6.64: catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.64
- Language
- Sanskrit
catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/
6.64.1
athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.64.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.64.3
sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ/
tasya† yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam//
6.64.4
tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā++āditaḥ/
tasminnarthaḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate//
6.64.5
yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā//
6.64.6
praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu†/
mande+agnau kopamāyānti sarveṣāṃ† mārutādayaḥ//
6.64.7
tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya† ca/
kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam//
6.64.8
nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca/
deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ//
6.64.9
taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam/
ahni meghānilāviṣṭe+atyarthaśītāmbusaṅkule//
6.64.10
taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā/
matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret//
6.64.11
atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet/
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi//
6.64.12
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe/
yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ//
6.64.13
divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ//
6.64.14
kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ/
śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram//
6.64.15
salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam/
saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu//
6.64.16
pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam/
tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ//
6.64.17
varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ/
nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā++ātapam//
6.64.18
rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet/
(†svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam//
6.64.19
śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam/
prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam//
6.64.20
sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu/
bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ//
6.64.21
pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret/
) (†hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo+anilākulaḥ//
6.64.22
tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati/
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto+analaḥ//
6.64.23
rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam/
) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam//
6.64.24
sasarpistailamahimaśanaṃ hitamucyate/
tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ†//
6.64.25
tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe+avagāhanam/
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte//
6.64.26
śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare/
strīḥ śliṣṭvā+agurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ//
6.64.27
prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ/
(†madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca//
6.64.28
annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca/
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi//
6.64.29
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām/
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet//
6.64.30
madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam/
kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame//
6.64.31
divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/
) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ//
6.64.32
(†hemante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām/
auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn//
6.64.33
tato+amlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca/
varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet//
6.64.34
ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān/
lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiśca yuktitaḥ//
6.64.35
paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye/
sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān//
6.64.36
vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham/
sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame//)
6.64.37
tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam/
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam//
6.64.38
vyāyāmo+atra niyuddhādhvaśilānirghātajo/
utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca//
6.64.39
seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham/
śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ//
6.64.40
varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān/
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca//
6.64.41
rasāṃścāgniguṇodrikatān nidāghe parivarjayet/
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca//
6.64.42
candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ/
tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca//
6.64.43
gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca/
śarkarākhaṇḍadigdhāni† sugandhīni himāni ca//
6.64.44
pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān/
bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam//
6.64.45
śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca/
pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite//
6.64.46
śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno+anilaiḥ sukhaiḥ/
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ//
6.64.47
payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca/
bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca//
6.64.48
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam/
nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ//
6.64.49
(nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā++ātapam/
vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet//
6.64.50
navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet/
yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā//
6.64.51
harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām/
saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ//
6.64.52
samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam/
vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam//
6.64.53
taddhi srvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet/
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ//
6.64.54
pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet/
nirūhairbastibhiścānyaistathā+anyairmārutāpahaiḥ//
6.64.55
kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim/
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ//
6.64.56
ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana/
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ/
tatra śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ//
6.64.57
tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān/
mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret//
6.64.58
kaphavātamāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ/
†aklinnakāyāṃśca narānuṣṇairannairupācaret//
6.64.59
vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā/
vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret//
6.64.60
medasā+abhiparītāṃstu †snigdhānmehāturānapi/
kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret//
6.64.61
śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ/
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca//
6.64.62
ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye/
samāgnaye tathā++āhāro dvikālamapi† pūjitaḥ//
6.64.63
auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ/
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate//
6.64.64
yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ/
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca/
pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet†//
6.64.65
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ/
†tatrābhaktaṃ prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ//
6.64.66
tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate//
6.64.67
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā†++āmayamasaṃśayamāśu caiva/
†tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca//
6.64.68
prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate//
6.64.69
śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvardanānnireti/
prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ//
6.64.70
adhobhaktaṃ nāma †yadadho bhaktasyeti//
6.64.71
madhyebhaktaṃ nāma yanmadhye bhaktasya pīyate//
6.64.72
pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti/
madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ//
6.64.73
antarābhaktaṃ †nāma yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ//
6.64.74
sabhaktaṃ †nāma yat saha bhaktena//
6.64.75
pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca/
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat//
6.64.76
sāmudgaṃ †nāma yadbhaktasyādāvante ca pīyate//
6.64.77
doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu//
6.64.78
†muhurmuhurnāma sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate//
6.64.79
śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat//
6.64.80
grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram//
6.64.81
grāsāntaraṃ† tu yadgrāsāntareṣu//
6.64.82
grāseṣu† cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta/
grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān//
6.64.83
evamete daśauṣadhakālāḥ//
6.64.84
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau/
viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati/
tathā+annaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile/
pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ//
6.64.84_1
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //64//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit