<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 6.64

# The Compendium of Suśruta 6.64: catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.64

- **Language:** Sanskrit

### catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ/

### [6.64.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.1)

athātaḥ svasthavṛttamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [6.64.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [6.64.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.3)

sūtrasthāne samuddiṣṭaḥ svastho bhavati yādṛśaḥ/  
tasya† yadrakṣaṇaṃ taddhi cikitsāyāḥ prayojanam//

### [6.64.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.4)

tasya yadvṛttamuktaṃ hi rakṣaṇaṃ ca mayā++āditaḥ/  
tasminnarthaḥ samāsoktā vistareṇeha vakṣyate//

### [6.64.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.5)

yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/  
teṣu teṣu pradātavyāḥ rasāste te vijānatā//

### [6.64.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.6)

praklinnatvāccharīrāṇāṃ varṣāsu bhiṣajā khalu†/  
mande+agnau kopamāyānti sarveṣāṃ† mārutādayaḥ//

### [6.64.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.7)

tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃharaṇāya† ca/  
kaṣāyatiktakaṭukai rasairyuktamapadravam//

### [6.64.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.8)

nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanameva ca/  
deyamannaṃ nṛpataye yajjalaṃ coktamāditaḥ//

### [6.64.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.9)

taptāvaratamambho vā pibenmadhusamāyutam/  
ahni meghānilāviṣṭe+atyarthaśītāmbusaṅkule//

### [6.64.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.10)

taruṇatvādvidāhaṃ ca gacchantyoṣadhayastadā/  
matimāṃstannimittaṃ ca nātivyāyāmamācaret//

### [6.64.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.11)

atyambupānāvaśyāyagrāmyadharmātapāṃstyajet/  
bhūbāṣpaparihārārthaṃ śayīta ca vihāyasi//

### [6.64.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.12)

śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇe gṛhe/  
yāyānnāgavadhūbhiśca praśastāgurubhūṣitaḥ//

### [6.64.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.13)

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/  
sevyāḥ śaradi yatnena kaṣāyasvādutiktakāḥ//

### [6.64.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.14)

kṣīrekṣuvikṛtikṣaudraśālimudgādijāṅgalāḥ/  
śvetasrajaścandrapādāḥ pradoṣe laghu cāmbaram//

### [6.64.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.15)

salilaṃ ca prasannatvāt sarvameva tadā hitam/  
saraḥsvāplavanaṃ caiva kamalotpalaśāliṣu//

### [6.64.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.16)

pradoṣe śaśinaḥ pādāścandanaṃ cānulepanam/  
tiktasya sarpiṣaḥ pānairasṛksrāvaiśca yuktitaḥ//

### [6.64.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.17)

varṣāsūpacitaṃ pittaṃ hareccāpi virecanaiḥ/  
nopeyāttīkṣṇamamloṣṇaṃ kṣāraṃ svapnaṃ divā++ātapam//

### [6.64.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.18)

rātrau jāgagṇaṃ caiva maithunaṃ cāpi varjayet/  
(†svāduśītajalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam//

### [6.64.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.19)

śaraccandrāṃśunirdhautamagastyodayanirviṣam/  
prasannatvācca salilaṃ sarvameva tadā hitam//

### [6.64.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.20)

sacandanaṃ sakarpūraṃ vāsaścāmalinaṃ laghu/  
bhajecca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānaṃ ca yuktitaḥ//

### [6.64.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.21)

pittapraśamanaṃ yacca tacca sarvaṃ samācaret/  
) (†hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo+anilākulaḥ//

### [6.64.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.22)

tatastu śītamāsādya vāyustatra prakupyati/  
koṣṭhasthaḥ śītasaṃsparśādantaḥpiṇḍīkṛto+analaḥ//

### [6.64.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.23)

rasamucchoṣayatyāśu tasmāt snigdhaṃ tadā hitam/  
) hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam//

### [6.64.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.24)

sasarpistailamahimaśanaṃ hitamucyate/  
tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagurubhūṣitaḥ†//

### [6.64.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.25)

tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe+avagāhanam/  
sāṅgārayāne mahati kauśeyāstaraṇāstṛte//

### [6.64.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.26)

śayīta śayane taistairvṛto garbhagṛhodare/  
strīḥ śliṣṭvā+agurudhūpāḍhyāḥ pīnorujaghanastanīḥ//

### [6.64.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.27)

prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ tarpito nṛpaḥ/  
(†madhuraṃ tiktakaṭukamamlaṃ lavaṇameva ca//

### [6.64.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.28)

annapānaṃ tilān māṣāñchākāni ca dadhīni ca/  
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃśca navānapi//

### [6.64.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.29)

prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām/  
audakānāṃ plavānāṃ ca pādināṃ copasevayet//

### [6.64.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.30)

madyāni ca prasannāni yacca kiñcit balapradam/  
kāmatastanniṣeveta puṣṭimicchan himāgame//

### [6.64.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.31)

divāsvapnamajīrṇaṃ ca varjayettatra yatnataḥ/  
) eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ//

### [6.64.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.32)

(†hemante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām/  
auṣṇyādvasante kupitaḥ kurute ca gadān bahūn//

### [6.64.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.33)

tato+amlamadhurasnigdhalavaṇāni gurūṇi ca/  
varjayedvamanādīni karmāṇyapi ca kārayet//

### [6.64.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.34)

ṣaṣṭikānnaṃ yavāñchītān mudgān nīvārakodravān/  
lāvādiviṣkirarasairdadyādyūsaiśca yuktitaḥ//

### [6.64.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.35)

paṭolanimbavārtākatiktakaiśca himātyaye/  
sevenmadhvāsavāriṣṭān sīdhumādhvīkamādhavān//

### [6.64.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.36)

vyāyāmamañjanaṃ dhūmaṃ tīkṣṇaṃ ca kavalagraham/  
sukhāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame//)

### [6.64.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.37)

tīkṣṇarūkṣakaṭukṣārakaṣāyaṃ koṣṇamadravam/  
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam//

### [6.64.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.38)

vyāyāmo+atra niyuddhādhvaśilānirghātajo/  
utsādanaṃ tathā snānaṃ vanitāḥ kānanāni ca//

### [6.64.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.39)

seveta nirhareccāpi hemantopacitaṃ kapham/  
śirovirekavamananirūhakavalādibhiḥ//

### [6.64.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.40)

varjayenmadhurasnigdhadivāsvapnagurudravān/  
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ pariśoṣi ca//

### [6.64.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.41)

rasāṃścāgniguṇodrikatān nidāghe parivarjayet/  
sarāṃsi sarito vāpīrvanāni rucirāṇi ca//

### [6.64.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.42)

candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ/  
tālavṛntānilāhārāṃstathā śītagṛhāṇi ca//

### [6.64.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.43)

gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca/  
śarkarākhaṇḍadigdhāni† sugandhīni himāni ca//

### [6.64.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.44)

pānakāni ca seveta manthāṃścāpi saśarkarān/  
bhojanaṃ ca hitaṃ śītaṃ saghṛtaṃ madhuradravam//

### [6.64.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.45)

śṛtena payasā rātrau śarkarāmadhureṇa ca/  
pratyagrakusumākīrṇe śayane harmyasaṃsthite//

### [6.64.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.46)

śayīta candanārdrāṅgaḥ spṛśyamāno+anilaiḥ sukhaiḥ/  
tāpātyaye hitā nityaṃ rasā ye guravastrayaḥ//

### [6.64.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.47)

payo māṃsarasāḥ koṣṇāstailāni ca ghṛtāni ca/  
bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca//

### [6.64.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.48)

nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam/  
nihanyādanilaghnena vidhinā vidhikovidaḥ//

### [6.64.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.49)

(nadījalaṃ rūkṣamuṣṇamudamanthaṃ tathā++ātapam/  
vyāyāmaṃ ca divāsvapnaṃ vyavāyaṃ cātra varjayet//

### [6.64.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.50)

navānnarūkṣaśītāmbusaktūṃścāpi vivarjayet/  
yavaṣaṣṭikagodhūmān śālīṃścāpyanavāṃstathā//

### [6.64.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.51)

harmyamadhye nivāte ca bhajecchayyāṃ mṛdūttarām/  
saviṣaprāṇiviṇmūtralālādiṣṭhīvanādibhiḥ//

### [6.64.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.52)

samāplutaṃ tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamam/  
vāyunā viṣaduṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam//

### [6.64.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.53)

taddhi srvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet/  
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃstu yuktitaḥ//

### [6.64.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.54)

pibet prāvṛṣi jīrṇāṃstu rātrau tānapi varjayet/  
nirūhairbastibhiścānyaistathā+anyairmārutāpahaiḥ//

### [6.64.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.55)

kupitaṃ śamayedvāyuṃ vārṣikaṃ cācaredvidhim/  
ṛtāvṛtau ya etena vidhinā vartate naraḥ//

### [6.64.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.56)

ghorānṛtukṛtān rogānnāpnoti sa kadācana/  
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ/  
tatra śīroṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkaikakālikadvikālikauṣadhayuktamātrāhīnadoṣapraśamanavṛttyarthāḥ//

### [6.64.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.57)

tṛṣṇoṣṇamadadāhārtān raktapittaviṣāturān/  
mūrcchārtān strīṣu ca kṣīṇān śītairannairupācaret//

### [6.64.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.58)

kaphavātamāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ/  
†aklinnakāyāṃśca narānuṣṇairannairupācaret//

### [6.64.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.59)

vātikān rūkṣadehāṃśca vyavāyopahatāṃstathā/  
vyāyāminaścāpi narān snigdhairannairupācaret//

### [6.64.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.60)

medasā+abhiparītāṃstu †snigdhānmehāturānapi/  
kaphābhipannadehāṃśca rūkṣairannairupācaret//

### [6.64.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.61)

śuṣkadehān pipāsārtān durbalānapi ca dravaiḥ/  
praklinnakāyān vraṇinaḥ śuṣkairmehina eva ca//

### [6.64.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.62)

ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye/  
samāgnaye tathā++āhāro dvikālamapi† pūjitaḥ//

### [6.64.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.63)

auṣadhadveṣiṇe deyastathauṣadhasamāyutaḥ/  
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate//

### [6.64.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.64)

yathartudattastvāhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ/  
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ vṛttyarthaṃ sarva eva ca/  
pravicārānimānevaṃ dvādaśātra prayojayet†//

### [6.64.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.65)

ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ/  
†tatrābhaktaṃ prāgbhaktamadhobhaktaṃ madhyebhaktamantarābhaktaṃ sabhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhurgrāsaṃ grāsāntaraṃ ceti daśauṣadhakālāḥ//

### [6.64.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.66)

tatrābhaktaṃ tu yat kevalamevauṣadhamupayujyate//

### [6.64.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.67)

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ hanyāttathā†++āmayamasaṃśayamāśu caiva/  
†tadbālavṛddhavanitāmṛdavastu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayaṃ ca//

### [6.64.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.68)

prāgbhaktaṃ nāma yat prāgbhaktasyopayujyate//

### [6.64.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.69)

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyādannāvṛtaṃ na ca muhurvardanānnireti/  
prāgbhaktasevitamathauṣadhametadeva dadyācca vṛddhaśiśubhīrukṛśāṅganābhyaḥ//

### [6.64.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.70)

adhobhaktaṃ nāma †yadadho bhaktasyeti//

### [6.64.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.71)

madhyebhaktaṃ nāma yanmadhye bhaktasya pīyate//

### [6.64.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.72)

pītaṃ yadannamupayujya tadūrdhvakāye hanyādgadān bahuvidhāṃśca balaṃ dadāti/  
madhye tu pītamapahantyavisāribhāvādye madhyadehamabhibhūya bhavanti rogāḥ//

### [6.64.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.73)

antarābhaktaṃ †nāma yadantarā pīyate pūrvāparayorbhaktayoḥ//

### [6.64.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.74)

sabhaktaṃ †nāma yat saha bhaktena//

### [6.64.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.75)

pathyaṃ sabhaktamabalābalayorhi nityaṃ taddveṣiṇāmapi tathā śiśuvṛddhayośca/  
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tvatha dīpanaṃ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakaṃ yat//

### [6.64.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.76)

sāmudgaṃ †nāma yadbhaktasyādāvante ca pīyate//

### [6.64.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.77)

doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñamādyantayoryadaśanasya niṣevyate tu//

### [6.64.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.78)

†muhurmuhurnāma sabhaktamabhaktaṃ vā yadauṣadhaṃ muhurmuhurupayujyate//

### [6.64.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.79)

śvāse muhurmuhuratiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu sa vadantyupayojyametat//

### [6.64.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.80)

grāsaṃ tu yatpiṇḍavyāmiśram//

### [6.64.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.81)

grāsāntaraṃ† tu yadgrāsāntareṣu//

### [6.64.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.82)

grāseṣu† cūrṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇyapi tu yojayituṃ yateta/  
grāsāntareṣu vitaredvamanīyadhūmān śvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃśca lehān//

### [6.64.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.83)

evamete daśauṣadhakālāḥ//

### [6.64.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.84)

visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇe dehe ca sulaghau/  
viśuddhe codgāre hṛdi suvimale vāte ca sarati/  
tathā+annaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile/  
pradeyastvāhāro bhavati bhiṣajāṃ kālaḥ sa tu mataḥ//

### [6.64.84\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64.84_1)

iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasvavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo+adhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo+adhyāyaḥ //64//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.199.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Hārītasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.2.55) — Hārīta, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.6.64) · Pramāṇa
