[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Encyclopaedic and Royal Court Compendia](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara) › 41.3 # Amritasagara 41.3 Amṛtasāgara 41.3 - **Language:** Sanskrit ### [41.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.1) tathā 9-5 ṭaṃka hiṃgulase nikālā huā pārā, 5 ṭaṃka pīpalī, 5 ṭaṃka kālī mirca aura 5 ṭaṃka kajalī (pāre gandhakake yogase banā huā padārtha ) ina sabako dhatūreke bījake telameṃ 4 ghar̤ī kharala karake 1 rattī pramāṇakī golī bāṃdha lo, isa golīko adarakhake rasake sātha do, parantu isapara dahī aura cāvalake vyatirikta anya anna mata khilāo tathā 10-5 ṭaṃka hiṃgulase nikālā huā pārā, 5 ṭaṃka śuddha kiyā huā gandhaka, 1 ṭaṃka siṃgīmuharā, 2 ṭaṃka jāyaphala aura 10 ṭaṃka pīpala jinameṃse prathama pāre aura gandhakī kajalī karake śeṣa auṣadhi usameṃ ḍāla do aura adarakhake rasameṃ eka dina paryaṃta kharala karake 1 rattī pramāṇakī golī banākara rogīko do to sannipātake vyatirikta śītajvara viṣamajvara, bisūcikā, jīrṇajvara, maṃdāgni aura mastakaroga saba naṣṭa ho tathā 11-yadi sannipātameṃ śīta utpanna ho to kālīmirca, pīpala, soṃṭha, harrakī chāla, lodha, pohakaramūla, cirāyatā, kuṭakī, kūṭa, kacūra, aura indrayavakā tulya bhāgakā kapar̤achāna cūrṇa karake śarīrameṃ mardana, karo to pasīnā, aura śītāṃga dūra hove tathā-12-15 ṭaṃka pārā, 5 siṃgīmuharā, 20 ṭaṃka kālī mirca, 40 ṭaṃka dhatūreke phalakī bhasmako bārīka pīsake śarīrameṃ mardana karo to atyaṃta pasīnā, śītāṃga aura sannipāta dūra hogā tathā 13-pārā, siṃgīmuharā, kālī mirca, nīlāthothā aura nausādarakā bārīka cūrṇa, dhatūre aura lahasanake rasameṃ masalake ṭikiyā banāo, tadanantara rogīke mastakapara kṣaura banavāke vaha ṭikiyā 1 praharaparyanta rakkho to mahāsannipāta dūra ho, isa prayatnameṃ dhyāna rakkho ho jāyagā ### [41.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.2) tathā 14-lahasana, rāī aura muṃganekī jar̤ako pīsake gomūtrameṃ roṭī banāo aura 13 veṃ niyamānusāra upacāra karo to uparyukta phala hogā tathā 15-sannipātake rogīko bicchūse kaṭāve to mahā bhayaṃkara sannipāta dūra ho jāvegā tathā 16-evaṃ ukta rogīko sarpase kaṭānābhī vaidyakaśāstrameṃ likhā hai parantu lokaviruddha hai ataeva vicārake karanā cāhiye tathā 17-lohekī tapta śalākā rogīkī pagathalī (pairoṃke talue ) yā bhauṃhake bīcameṃ athavā lalāṭake madhyameṃ ceka ( lagā ) deo yantra vaidyako cāhiye ki ina saba bātoṃpara pūrṇa dhyāna deke apanī buddhibalake vicārase jo prayatna yogya samajhe so kare, parantu sannipātake rogīko dinake samaya kadāpi nidrā na lene deve aura āma tathā kaphanāśaka prayatnoṃko avaśya kare tathā doṣānusāra laṃghana karāve suśrutādigraṃthoṃmeṃ sannipātako ekahī mānā hai parantu anyānya una terahake jude jude prayatna likhate haiṃ 1 saṃdhigasannipātake yatna-harrakī chāla, giloya, muṃganā, citraka lajjālū, soṃṭha, devadāru, kuṭakī, kacūra, aḍūsā vāyaviḍaṅga, śālaparṇī, pṛṣṭhaparṇī, donoṃ kaṭāī, belakī girī, araṇī, aralū, kuṃbhara, pāṭhā aura pīpala tulyatulyake cūrṇameṃse 2 ṭaṅkakā kvātha banāke donoṃ samaya pilāveṃ to lakṣaṇayuktabhī saṃdhigasannipāta dūra hogā koī yatna nahīṃ tathāpi kisī vaidyakī buddhimeṃ āve to avaśya kareṃ 3 rugdāha-harrakī chāla, pittapāpar̤ā, nīmakī chāla, kuṭakī, devadāru, biravārekā gūdā, drākṣā aura nāgaramothā tulya tulyake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kvātha banāke donoṃ samaya pilāo ### [41.3.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.3) 4 cittabhrama-brāhmī, baca, lājavantī, (leṃjanī), triphalā, kuṭakī, khareṭī, amalatāsakī girī, nīmakī chāla, nāgaramothā, kaḍavī turaīkī jar̤a drākṣā, śālaparṇī, pṛṣṭhaparṇī, donoṃ kaṭāī, gokharū, belakī girī, aralū, araṇī, kumbhara aura pāṭhā samānake cūremeṃse 2 ṭaṃkakā kvātha donoṃ samaya 11 divasaparyaṃta sevana karāo yatna 1--ukta rogīko bicchūse kaṭāo aura bārīka pisā huā siṃgīmuharā milāke śarīrameṃ mardana karo tathā 2--siṃgīmuharā, lahasana aura rāīko gomūtrameṃ pīsake ṭīrī banāke rogīke kṣaura kiye mastakapara dhara do, jaba rogīkā śarīra uṣṇa niścaya marajāvegā tathā 3--4 ṭaṃka pārā, pāṃca ṭaṃka siṃgīmuharā, 20 ṭaṃka kālī mirca aura 40 ṭaṃka dhatūrake phaloṃkī bhasma, ina saboṃko bārīka pīsake śarīrameṃ mardana karo to śītāṃgasannipāta dūra ho 4 taṃdrika--bhāraṃgī, giloya, nāgaramothā, kaṭiyā, harrakī chāla aura pohakaramūla samānake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkoṃkā kātha banākara pilāo 5 kaṇṭhakubja--kākaḍāsiṃgī, citraka, harrakī chāla, aḍūsā, kacūra, cirāyatā, bhāraṃgī, dāruhaladī, kaṭiyālī, pohakaramūla, nāgaramothā, kūḍā ( indravṛkṣakī chāla ) , indrayava, kuṭakī aura kālīmirca tulyatulyake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kvātha banāke donoṃ samaya 8 dina paryaṃta pilāo haiṃ ) asagaṃdha, nāgaramothā, donoṃ kaṭāī, bhāraṃgī, kākaḍāsiṃgī, harrakī chāla, baca, pohakaramūla aura kuṭakī barābarake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kātha banāke donoṃ samaya 30 dinataka do, isa karṇika tathā anya sannipākahate haiṃ āge isakā upāya dekho ### [41.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.4) 7 karṇamūla yatna--haladī, hiṃganabeṭake vṛkṣakī jar̤a, kūṭa, muṃganekī jar̤a seṃdhānamaka, dāruhaladī, devadāru, aura indrāyaṇakī jaḍako samāna leke āṃkaḍeke dūdhameṃ kharala kare aura karṇamūlapara ṭhaṃḍhāhī lepa karo to karṇamūla naṣṭa hogā 8 karṇamūlake utpanna hote hī joṃka lagāke usakā rudhira nikalavā ḍālo to karṇamūla naṣṭa ho jāvegā 9 bhagnanetrasannipāta--dāruhaldī, jaṃgalī yā kar̤avī turaī kiṃvā mar̤ī, padmaja, nāgaramothā, kaṭiyālī, kuṭakī, haldī, nīmakī chāla aura triphalā tulya, ke cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kāthadonoṃ samaya 15 divasa paryaṃta pilāo 10 raktaṣṭhīvī--nāgaramothā, padmakāṣṭha, pittapāpaḍā, raktacandana, mahuā, kamalataṃtu, śatāvarī, malayāgiricandana aura bakāyanakī chāla tulyake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kvātha banāke 15 divasaparyaṃta pilāo | athavā-dūbake rasa yā anārake rasakā nāsa do 11 pralāpa -nāgaramothā, kamalataṃtu, śālaparṇī, pṛṣṭaparṇī, donoṃ kaṭiyālī, belakī giri, aralū, kumhera, pāṭhā, soṃṭha, pittapāpar̤ā candana aura aḍūsā tulyameṃse pratidina 1 ṭaṃkakā kvātha banākara 10 dinaparyaṃta pilāo 12 jihvaka--vaca, kaṭiyālī, jagāsā, rāsnā, giloya, nāgaramothā, soṃṭha, kuṭakī, kākaḍāsiṃgī, pohakaramūla, brāhmī, bhāraṃgī, nīmakī chāla, aḍūsā, aura kacūrake cūrṇameṃse do ṭaṃkakā kvātha pratidina 10 divasaparyaṃta sevana karāo 13 abhinyāsasannipāta-bhāraṃgī, rāsnā, jaṃgalīturaī, devadāru, haldī, soṃṭha, pīpala, aḍūsā, iṃdrāyaṇakī jar̤a, brāhmī, cirāyatā, nīmakī chāla, kamalataṃtu, kuṭakī, vaca, pāṭhā, āla, dāruhaldī, kaṭiyālī ### [41.3.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.5) giloya, nisota, jhāūṃvṛkṣakī jar̤a, pohakaramūla, nāgaramothā, javāsā, iṃdrayava, triphalā aura kacūra tulyatulyake cūrṇameṃse 2 ṭaṃka ( pratidina 12 dinatakadonoṃ samaya ) kā kvātha banākara pilāo, athavā yaha nāsa do abhinyāsanāśaka nāsa-kālīmirca, mahuā, seṃdhānauna, citraka, jāyaphala aura pīpala ina saboṃko bārīka pīsake uṣṇa jalameṃ nāsa do aṣṭajvaranāśaka cintāmaṇirasa--hiṃgulase nikālā huā śuddha pārā, śodhā huā gaṃdhaka, abhraka, tāṃbeśvara, soṃṭha, kālīmirca, pīpala, harrakī chāla āṃvalā aura śuddha jamālaghoṭā tulyabhāga ko daḍaghelake pattoṃke rasameṃ 2 praharataka kharala karake dhūpameṃ sukhākara 1 rattī pramāṇakī golī banālo yaha eka golī denese āṭhoṃ prakārake jvara, udaraśūla, ajīrṇa aura āmavāta ādi saba roga naṣṭa hoṃge aisā vaidyarahasya tathā vaidyavinodameṃ likhā hai amṛtasaṃjīvanī guṭikā - 2ṭaṃka hiṃgulase nikālā huā śuddha pārā, 2 ṭaṃka śuddha gaṃdhaka, 2 ṭaṃka śuddha siṃgīmuharā, 1 ṭaṃka pīpala aura cāra ṭaṃka kālīmirca leke prathama pāre aura gaṃdhakakī kajalī banāo usameṃ uparyukta auṣadha milāke ina saboṃ ko brāhmīke rasameṃ 1 puṭa aura 1 puṭa citrakakī deke 1 rattī pramāṇa kī golī banālo, tadanantara isa golīko adarakhake saṃyogase do to sannipāta, mūrcchā, āmavāta vāyuśūla, śītajvara, viṣama jvara aura maṃdāgni ye saba roga dūra hoveṃge, ho sakatā hai kālāri rasa--12 māse śuddha pārā, 20 māse śuddha gaṃdhaka, 12 māse śuddha siṃgīmuharā, 20 māse kālīmirca, 40 māse śuddhasuhāgā 16 māse lauṃga, 13 māse dhatūre bīja, 20 māse pīpala, 20 māse jāyaphala ### [41.3.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3.6) aura 12 māse akarakarā leke prathama pāre aura gaṃdhakakī kajalī banāo aura usīmeṃ uparyukta auṣadha pīsakara adarakhake rasameṃ 3 dina, nīṃbūke rasameṃ tīna dina aura kelīke rasameṃ tīna dina kharala karo, tadanaṃtara 1 tathā do rattī pramāṇakī golī banāke 1 yogacintāmaṇimeṃ likhā hai tripurabhairavarasa-5 paisebhara kālīmirca, 4 paisebhara soṃṭha, 3 paise bhara śuddha teliyā suhāgā aura 1 paisebhara śuddha siṃgīmuharāko mahīna pīsakara nīṃbūke rasameṃ 3 dina, adarakhake rasameṃ 5 dina aura pānake rasameṃ 3 dina kharala karo aura 1 rattī pramāṇakī golī adarakhake rasameṃ do to sannipāta dūra ho iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe sannipātajvarayatnanirūpaṇaṃ nāma tṛtīyastaraṃgaḥ --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.rajakulakrti.amrtasagara.41.3) · Pramāṇa