Amritasagara 41.4
Amṛtasāgara 41.4
- Language
- Sanskrit
41.4.1
krodhajvara yatna-ukta rogīko priya, madhura, manohara vacanoṃse samajhāo athavā usake aparādhīse prārthanā karāo
śokajvara yatna-ukta rogīko dhairya dilākara jñānotpādanī kathā nitya
sunāo, aneka miṣṭānna, rucivarddhaka padārtha khilākara puṣpavāṭikādimeṃ
bhramaṇa karāo to śoka nivāraṇa hokara jvara jātā rahe
bhayajvara yatna-uktarogīkovīrarasasammilita, harṣotpādanī kathā vārttā
śravaṇa karāke himmata do to bhayajanya jvara dūra ho
śāpajanyajvara yatna--jisa yogyapuruṣake tiraskāra karanese śāpa huā
hai use mṛdu bhāṣaṇa, dravya, prārthanā śāṃti kṣamādi yatnoṃse prasanna karanese
śāpajanyajvara naṣṭa hogā
viṣamajvara yatna--ukta rogīko mūṃga yā moṭhakī dālakā halakā jala
pilāo, ṭhaṃḍā pānī pīneke na do aura nimnauṣadha do
tathā 1--paṭola, harrakī chāla, indrayava, guruca aura javāsā tulyopatulyoṃko kūṭakara cūrṇa karo, isa cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā kvātha banākara
donoṃ samaya 7 divasa paryata pilāo to saṃtata jvara dūra ho
tathā 2--kaṭiyālī, dhaniyāṃ, śuṃṭhī, giloya, nāgaramothā, padmakāṣṭha,
raktacaṃdana, cirāyatā, paṭolapatra, aḍūsā, puhakaramūla, kuṭakī, iṃdrayava,
nīmakī chāla, bhāraṃgī aura pittapāpar̤ā samānake cūrṇameṃse 2 ṭaṃkakā
kvātha donoṃ samaya 10 dina pilāo to saṃtatādi śītajvara naṣṭa hoṃ,
tathā 3-cirāyatā, nīmakī chāla, kuṭakī, giloya, harrakī chāla,
nāgaramothā, dhaniyāṃ, aḍūsā, trāyamāṇa, kaṭiyālī, kākaḍāsiṃgī,
soṃṭha, pittapāpar̤ā, priyaṃgupuṣpa, paṭola, pīpalī aura kacūrako tulya
mahīna pīsa chānake isameṃse 1| savā ṭaṃka pratidina śītala jalake
41.4.2
saṃyogase 8 divasataka pilāo to viṣamajvara naṣṭa hogā ise ṣoḍaśāṃgacūrṇa kahate haiṃ
tathā 4--cirāyatā, kuṭakī, nisota, nāgaramothā, pīpalī, vāyaviḍaṃga,
soṃṭha aura nīmakī chāla tulyako mahīna pīsa chānakara cūrṇa banāve
aura isameṃse 1 ṭaṃka pratidina uṣṇa jalake sātha 7 dinataka seve to
viṣamajvara naṣṭa hokara bhūkha bar̤hegī
tathā 5--saṃkhiyāko pīle pake huye bhāṃṭemeṃ rakhake banda karado phira
use agnimeṃ dābakara bharatā karalo isī prakāra 14 bhāṃṭoṃke sātha badala
badalakara 14 bāra bharatā karalo tadanantara use nikālakara usīke
samāna pramāṇakī pīpala aura samānahī hiṃgula ye tīnoṃ padārtha ( pakāhuā saṃkhiyā 1 pīpala 2 aura hiṃgula 3 ) bārīka pīsakara pānake
rasake sātha rāī pramāṇakī golī banālo rogīko jvarakā jār̤ā
laganeke pūrva eka golī batāsemeṃ rakhakara khilādo to anyedyu tṛtīyaka
aura cāturthika ityādi samasta jvara 3 tathā 5 golīke detehī naṣṭa
hojāveṃge isako jvarāṃkuśa rasa kahate haiṃ
jīrṇajvara yatna 1-1 bhāga motīkā cūrṇa 3 bhāga hiṃgula, 4 bhāga
kālīmirca aura 8 bhāga śuddha khapariyā ina saba oṣadhoṃko pīsake
gauke makkhanameṃ ( jahāṃtaka makkhanakī cikanāhaṭa na miṭe ) kharala
pīpala aura madhuke saṃyogase 1 do rattī pramāṇakī mātrāse diyā
jāve to jīrṇajvara dhātujanya ( upadaṃśa, pramehādi ) roga, saṃgrahaṇī,
mūtrakṛcchra, kāsa, śvāsa aura pradarrādi saba rogoṃko naṣṭa kara degā
isīko vasaṃtamālina rasa kahate haiṃ
tathā 2 -kaṭiyālī, giloya aura soṃṭha ina tīnoṃkā kvātha daśa 10
dina paryanta pilāo to jīrṇajvara dūra ho
41.4.3
tathā 3--kacūra, pittapāpar̤ā, soṃṭha, nāgaramothā, kuṭakī, kaṭiyālī aura
cirāyatā samānake cūrṇameṃse 2 ṭaṃka kvātha pratidina 11 dinataka pilāo
to jīrṇajvara aura viṣamajvara donoṃ dūra hoveṃge
tathā 4--eka serabhara pīpalakī lākha, 6 sera mīṭhā jala aura 10 ṭaṃka
loha ina saboṃko mṛttikāke ghaṭameṃ rakhakara manda manda āṃcase auṭāo,
jaba caturthāṃśa rahajāve taba utārakara chānalo tadanaṃtara isī rasameṃ sera
bhara gaūkā dahī, serabhara mīṭhā tela, 2 ṭaṃka sauṃpha, 2 ṭaṃka asagaṃdha, 2
ṭaṃka haldī, 2 ṭaṃka devadāru, 2 ṭaṃka saṃbhālū, 2 ṭaṃka pittapāpar̤ā, 2 ṭaṃka
kuṭakī, 2 ṭaṃka mūrvā, 2 ṭaṃka mulahaṭī, 2 ṭaṃka nāgaramothā, 2 ṭaṃka raktacandana aura 1 ṭaṃka rāsnā ye saba padārtha bārīka pīsakara ḍāla do phira
( lākhakā rasa, ghī, tela, dahī aura ye saba auṣadhoṃkā cūrṇa ) ukta saba
padārthoṃko hāthase bhalībhāṃti ekatra milākara miṭṭīke cikane ghar̤emeṃ bhara
rasādi saba padārtha jalakara kevala tailahī tela raha jāve taba utārake
tathā 5-rogīko prathama dina 3, dūsare dina 4, tīsare dina 5 isī
prakārase 21 pippalī taka bar̤hāo aura isī prakāra eka eka pratidina
kamatī karate hue 3 tīnahī taka le āo to jīrṇajvara nāśa
hojāvegā, ise varddhamānapippalī kahate haiṃ, koī 2 vaidya inhoṃko 5 pippalīse bar̤hākara 5 hī taka lāte haiṃ
tathā 6-bakarīke dūdhake phenako pratidina pilāo
tathā-nīmake patra, triphalā, soṃṭha, kālīmirca, pippalī, ajamoda,
seṃdhānona, soṃcaranona, biḍanona, javākhāra, nona, citraka, cirāyatā
41.4.4
aura pittapāpaḍā tulyatulyake mahīna cūrṇameṃse 1 ṭaṃka prātaḥkāla jalake
sātha do to jīrṇajvara tathā viṣama jvara bhī naṣṭa ho ise nimbādi cūrṇa
kahate haiṃ
8-triphalā, dāruhaldī, donoṃ kaṭiyālī, kanera, soṃṭha, kālīmirca,
pippalī, pippalāmūla, mūrvā, guruca, dhaniyā, aḍūsā, kuṭakī, trāyamāṇa,
pittapāpaḍā, nāgaramothā, kamataṃtu, nīmakī chāla, pohakaramūla, mulahaṭī, ajavāyana, indrayava, bhāraṃgī, mūm̐ganeke bīja, phiṭakarī, vaca, taja,
kamalagaṭṭhā, padmakāṣṭha, candana, atīsa, khareṃṭī ( balā), vāyaviḍaṃga
citraka, devadāru, paṭola, cavya, lavaṃga, vaṃśalocana aura patraja ye saba
auṣadha barābara leke ina sabake bojhase arddha bhāga cirāyatā lo ina
sabake bārīka cūrṇa 1 ṭaṃka śītala jalake sātha pratidina lo to samasta
tathā 9-yahī ukta yatnoṃse bhī jīrṇajvara na miṭe to rogīkī śaktike
vicārānusāra vamana athavā virecana karāo to viṣama aura ajīrṇajvara dūra hoveṃge
ajīrṇajvaraprayatna-ajamoda, harrekī chāla, soṃcaranona aura kacūra
barābarakā cūrṇa banākara 1 ṭaṃka uṣṇa jalake sātha do to ajīrṇajvara
dūra ho
iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe āgantukādijvarayatnanirūpaṇaṃ nāmacaturthastaraṃgaḥ