[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 5.1-7 # Amritasagara 5.1-7 Amṛtasāgara 5.1-7 - **Language:** Sanskrit ### [5.1-7.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7.1) 3--kriyā--sūkhī auṣadhise aṣṭaguṇa pānī lo ye donoṃ mṛttikāke svarasakā tīsarā prakāra hai mātrā--prathama prakārase bane hue svarasakī mātrā do tolekī ucita 4 tolekī, tīsare prakārase bane hue svarasakī mātrā bhī 4 tolekī jāno yukta karaneke padārthoṃkā pramāṇa--madhu, śakkara, guḍa, javākhāra, jīrā namaka, ghṛta, tela aura cūrṇādi padārtha 6 māse milānā cāhiye 2 atha kalkavidhi 2 kriyā--gīlī auṣadhako caṭanīke sadṛśa bārīka pīso tathā sūkhī auṣadhako jalake saṃyogase caṭanīke samāna bārīka pīso use kalka mātrā--kalkakī mātrākā pramāṇa 1 tolekā hai yukta padārtha pramāṇa- kalkameṃ madhu, ghṛta, taila milānā ho to mātrāse dviguṇa milāo, śakkara, gur̤a milānā ho to tulya aura dūdha pānī ādi drava padārtha milānā ho to mātrāse caugunā milānā cāhiye 3 atha kvāthavidhi 1--kriyā pala ( vyavahārī cāra tole ) auṣadhako kucha kucha kūṭake usase 16 guṇā jalake sātha mṛttikāke ghaṭameṃ ḍālo, use āṃcapara car̤hāke yathārtha guṇadāyaka na hogā, jaba vaha auṭāte auṭāte aṣṭamāṃśa rahajāve kahate haiṃ mātrā--kvāthakī mātrā 1 pala pramāṇa uttama, tīna akṣa pramāṇa madhyama yuktapadārtha pramāṇa-kvāthameṃ śakkara ḍālanā ho to kvāthake pramāṇase vātarogameṃ caturthāṃśa, pittarogameṃ aṣṭamāṃśa aura kapharogameṃ ṣoḍaśāṃśa ḍālo, yadi madhu milānā ho to ukta pramāṇase viparīta ḍālo aura jīrā, gūgala, javākhāra, saiṃdhava, śilājīta, hīṃga, trikaṭu (soṃṭha, mirca, pīpala) ādika padārtha kvāthameṃ ḍālanā ho to 4 māse ḍālo rogīko cāhiye ki, prasanna cittapūrvaka kācādike pātrameṃ kvātha leke ### [5.1-7.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7.2) kucha kucha uṣṇako hī pīke pātrako bhūmipara ulaṭā rakha deve yadi vaidyakī ājñā ho to ūparase tāṃbūlādi khāve 4 atha himavidhi kriyā-cāra tole auṣadha kūṭake 24 caubīsa tole pānīke sātha mṛttikāke pātrameṃ rātabhara bhījane do prātaḥkāla chāna lo ise hima-ṭhaṃḍā kvātha kahate haiṃ mātrā--himakī mātrā 8 tole pramāṇakī hai yuktapadārtha pramāṇa-himameṃ jo vastuem̐ milānī hoṃ unakī mātrā kvātha 5 atha phām̐ṭavidhi kriyā--1 pala auṣadhakā mahīna cūrṇa banāve, mṛttikāke ghar̤emeṃ 1 kuḍava car̤hāve, jaba vaha auṭāne lage taba auṣadhakā cūrṇa ḍālake kucha kāla paścāt yuktapadārtha pramāṇa--phāṃṭameṃ madhu, śakkara aura gur̤a ādi padārtha milānā ho to kvātha vidhime likhe pramāṇānusāra milāo 6 atha cūrṇavidhi kriyā--atyanta sūkhī auṣadhako kūṭake kapar̤achāna karo usehī cūrṇa mātrā-cūrṇakī mātrā 1 tolekī honī cāhiye yuktapadārtha pramāṇa-cūrṇameṃ gur̤a milānā ho to samāna, miśrī cūrṇase dūnī, pakāī huī hīṃga anumāna māphika aura madhu athavā koī anya cikanā padārtha milānā ho to bhī dūnāhī milāo dūdha, gomūtra, pānī ādi drava padārtha milanā ho to cūrṇase caturguṇa milāo, yadi nīṃbūkerasādikā puṭa denā ho to rasameṃ cūrṇako pūrṇarūpase bhigonā cāhiye 7 atha avalehavidhi kriyā--auṣadhiyoṃke kvāthādiko punaḥ pātrameṃ ḍālake auṭāte auṭāte dṛr̤ha ho jāne de arthāt vaha padārtha cāṭaneke yogya ho jāve to use avayuktapadārtha pramāṇa-avalehameṃ śakkara ḍālanā ho to auṣadhake cūrṇase caugunī milānā, gur̤a ḍālanā ho to dviguṇī aura dūdha, gomūtra, jala ### [5.1-7.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7.3) ādi dravapadārtha ḍālanā ho to cūrṇase caugune ḍālanā cāhiye 8 atha guṭikāvidhi kriyā--gur̤a yā śakkara athavā gūgarakī cāsanī leke, yā binā cāsanī liyehī kiṃvā pānī dūdha athavā madhumeṃ vaisehī cūrṇa ḍālakara golī bāṃdha lenā; ise guṭikā kahate haiṃ 1 guṭikā, 2 vaṭī, 3 modaka, 4 vaṭikā, 5 piṃḍī, 6 gur̤a aura 7 barti ye sāta nāma guṭikāke paryāya bācaka haiṃ mātrā--jisa prakaraṇameṃ jaisī likhīho vaisījāno, paraṃtusāmānya rītise kāṣṭhādi cūrṇakī banī huī golīkī 1 tole kī mātrā hotīhai yuktapadārtha pramāṇa--śakkarameṃ goliyāṃ banānā ho to cūrṇase caturguṇa śakkara lo, yadi gur̤ameṃ banānā ho to cūrṇase dūnā gur̤a lo, madhu yā gūgala milānā ho to cūrṇake tulya lo aura dūdha ādi dravapadārtha milānā ho to cūrṇase dūnā milānā cāhiye 9 atha ghṛta-taila vidhi kriyā-jina padārthoṃkā ghṛta yā taila banānā ho prathama usakā kalka ( ūparakī vidhimeṃ dekho ) banāke usase caugunā ghṛta yā tailake sātha donoṃ padārthoṃko ( kalka aura taila yā ghī ) ko miṭṭīke cikane pātrameṃ ḍālakara vaha pātra cūlhepara car̤hā do, jaba āṃca dete 2 kevala ghṛta yā taila śeṣa rahajāve (kalka dūdha ādi padārtha jalajāveṃ) taba utārakechāna lo yahī taila prastuta hogā yuktapadārtha pramāṇa--isameṃ dūdha, dahī, gomūtrādi padārtha ḍālanā ho to ghṛta tailase caturgunā ḍālanā cāhiye isa viṣayakā viśeṣa vistāra dekhanā ho to śārṅgadhara tathā caraka suśrutādi prācīna granthoṃmeṃ dekho 10 āsava tathā ariṣṭavidhi kriyā--jala tathā anya dravapadārthoṃke sātha pātrameṃ auṣadhiyāṃ ḍālakara ### [5.1-7.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7.4) usakā mum̐ha bandakara do aura bhūmimeṃ gār̤ake pakṣa tathā māsake bāda yuktapadārtha pramāṇa--ina donoṃmeṃ jahāṃ jalādi dravakā pramāṇa nahīṃ likhā ho to 1 droṇa dravake sātha 1 tulā pramāṇa gur̤a ḍālo usīmeṃ gur̤ase ādhā madhu aura gur̤ase daśamāṃśa auṣadhiyoṃkā cūrṇa ḍālanā cāhiye aura yadi saba vastuoṃkā pramāṇa likhā ho to lekhānusāra hī lenā yogya hai āsava aura ariṣṭakī bhinnatā-jisameṃ auṣadhiyāṃ alaga aura kevala svaccha jala alaga ḍālakara uktarītike anusāra siddhakiyā ho to vaha śārṅgadharādi vaidyaka granthoṃmeṃ dekho 11 atha puṭapākavidhi kriyā-jisa auṣadhikā puṭapāka karake rasa nikālanā ho prathama usake ūpara bar̤a yā jāmunake patte lapeṭakara ūparase kālī miṭṭīkā do aṃgula moṭā lepa car̤hā do phira isa piṃḍako tīkṣṇaagnimeṃ dabā do, jaba yaha aṃgārake samāna lāla ho jāve taba nikālakara (ṭhaṃḍhā honepara) miṭṭī patrādi alaga karo aura auṣadha nikāla kara rasa nikāla lo mātrā--puṭapāka vidhise nikāle hue rasakī mātrā 1 palakī hai, yuktapadārthapramāṇa--puṭapākavidhise nikale hue rasameṃ madhu ādi padārtha eka karṣa pramāṇa ḍālanā cāhiye 12 atha maṃthavidhi kriyā--4 pala pramāṇa ṭhaṃḍhe jalameṃ auṣadhakā eka pala cūrā ḍālake mṛttikāke pātrameṃ usakā maṃthana ( jaisā makkhana nikālaneke liye dahī 13 atha kṣīrapākavidhi kriyā--auṣadhake pramāṇase aṣṭaguṇa dugdha aura caturguṇa jala ina tīnoṃko ekatrita kara auṭāo, auṭāte 2 jaba pānī jalakara dūdha rahajāve taba utāra lo ise kṣīrapāka kahate haiṃ 14 atha taṇḍulajalavidhi ### [5.1-7.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7.5) kriyā--1 pala kūṭe hue cāvala aṣṭaguṇa jalake sātha bartanameṃ ḍālakara āṃca de paścāt chānalo, athavā kucha kālaparyaṃta bhīgane do aura 15 atha uṣṇodakavidhi kriyā--serabhara jala tapāve, jaba kucha tapa jāve yā ādhā rahajāve athavā cauthāī rahe kiṃvā aṣṭamāṃśa bacarahe taba utāra leve ye ekase eka uttarottara guṇī hoṃge kriyā--mṛttikāke navīna pātrameṃ sarasoṃkā tela cupar̤akara isa pātrameṃ nirmala uṣṇa jala, rāī, jīrā, saiṃdhava, hīṃga, soṃṭha, ( thor̤īsī chāṃcha 3 tīna dina paryanta rahane do, jaba vaha ubala āve taba kāṃjī kahāvegī mātrāvicāra--hama uparokta lekhameṃ 1 svarasa, 2 kalka, 3 kvātha, 4 hima, 5 phāṭa, 6 cūrṇa, 7 avaleha, 8 guṭikā, 9 ghṛta, 10 tela--āsava, 11 puṭapāka, 12 maṃtha, 13 kṣīrapāka, 14 taṇḍula, 15 uṣṇodaka aura kāṃjī ityādikā varṇana karake pratyekakī mātrākā pramāṇa bhī graṃthānusāra darśita karacuke haiṃ, tathāpi sadvaidya--kāla, jaṭharāgni, avasthā, bala,prakṛti, deśa aura vikāra ityādikā apane buddhi bala tathā śāstrokta sthitirnāstyeva mātrāyāḥ kālamagniṃ vayo balam prakṛtiṃ doṣadeśau ca dṛṣṭvā mātrāṃ prayojayet auṣadhadīpanapācanādivicāraḥ pacennāmaṃ vahnikṛccadīpanaṃ tadyathā miśiḥ pacatyāmaṃ na vahniṃ ca kuryādyattaddhi pācanam nāgakeśaravadvidyāccitro dīpanapācanaḥ --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.5.1-7) · Pramāṇa