Amritasagara 63.31
Amṛtasāgara 63.31
- Language
- Sanskrit
63.31.1
chālako gomūtrameṃ pīsakara uṣṇa uṣṇa lepa karo to kaphake vraṇakī
sūjana dūra ho
sannipātaja vraṇaśothalepa 1--isapara vaidya svabuddhise vicāra pūrvaka
lepa kare
raktajavraṇaśothamātralepa 1--isapara pittajavraṇaśothake samāna
lepa karo
samastavraṇaśothalepa 1--sāṃṭhīkī jar̤a, devadāru, haldī, soṃṭha, sum̐ganekā
bakkala aura sarasom̐ko khaṭāīmeṃ pīsakara sahatāhuā uṣṇa lepa karo to
sabavraṇamātrakī sūjana utara jāvegī
vātajavraṇaśothamārjana 1--vātanāśaka auṣadhiyoṃke kvātha se dhovo to
vātajavraṇaśothakī sūjana dūra ho
tathā 2--daśamūla, khareṃṭī, rāsnā, asagaṃdha, khīpa, araṃḍakījar̤a yā
phala, sum̐ganā nirguṇḍī, sāṃṭhī, pippalī, seṃdhānona, soṃṭha, sum̐ganāke bīja
ruīke bīja (binaulā), alasī, kulathī, tillī, yava, sarasoṃ, mūlīke
bīja, sauṃpha, nīmake patte, nāgaravelake patte, gulābāsa (habāsa) ke patte
inako uṣṇakarake bāṃdho yā kvātha banākara śothako dhoo to bādīke
vraṇakī sūjana utara jāvegī
tathā 3--tela yā māṃsarasa, yā ghṛta, yā kāṃjīko uṣṇakara,
sahate sahate vraṇaśothako dhoo to bādīke vraṇaśotha kī sūjana
utara jāvegī
pittajavraṇaśothamārjana 1--śītala auṣadhoṃkā kvātha, yā ghṛta yā
śakkarake pānī, yā sāṃṭheke rasase dhoo to pittake vraṇakī sūjana
dūra ho
kaphajavraṇaśothamārjana 1--kaphanāśaka auṣadhoṃke uṣṇa kvātha yā tela
yā gomūtra, yā khārake jalase dhovo to kaphake vraṇakī sūjana dūra ho
sannipātajavraṇaśothamārjana 1--sannipātanāśaka auṣadhoṃke uṣṇa sahate
hue kvāthase dhoo to sannipātake vraṇakā śotha dūra ho
63.31.2
raktajavraṇaśothamārjana 1--isapara pittajavraṇaśotha sadṛśa yatnakaro
vraṇaśothamātramārjana 1 - harreke bakkalako pānīmeṃ auṭākara śothapara
sahatī dhārā chor̤o to vraṇakī sūjanamātra dūra ho
samastavraṇaśothasvedana 1--kaṭhora vraṇapara abhyaṃga aura svedana karake
am̐gūṭhase yā hathelīse śanaiḥ śanaiḥ ghisakara (misalakara) pasīnā nikālo
to vaha ḍhīlā hokara acchā ho jāvegā
vraṇaśotharaktaniṣkāsanavidhi 1--jisa vraṇakā varṇaviparyaya ho, yā
kālā ho aura pīr̤ā adhika ho yā kisī viṣahare jīvake kāṭanese
śotha ho usakā jalaukā (joṃka) yā chūre (asture) se rudhira nikalavā do to vaha turaṃta acchā hogā
vraṇaśotha pakānekī vidhi 1-jo vraṇa lepādi pūrvokta yatnoṃse na pake
to saham̐janekī jar̤a aura phala, tillī, sarasoṃ, alasī, yava, gehūm̐, nīmake
patte yā madirā nikālanekā jāvā ityādiko pakākara vraṇapara bāṃdho to
vraṇa paka jāvegā
pakvavraṇa cīranekī vidhi 1-jisa vraṇameṃ pība bhara gayā ho use śastrakriyāmeṃ kuśala vaidya śastra (naśtara) se cīrakara usameṃkā pība nikāla
deve aura pība svaccha hojānepara malahamakī paṭṭī bām̐dha de to vraṇa
acchā hojāvegā
śastrakriyā varjana--bālaka, vṛddha, kṣīṇa, puruṣa, bhayabhīta, śastrakriyā
(cīraphār̤a) ko na sahanevālā, strī aura jise marmasthānameṃ vraṇa
huā aise rogīkā vraṇa mata cīro, parantu nīce likhī auṣadhiyoṃse
pība nikāla do
vraṇabhedana auṣadha 1--kaṇagaja (karaṃja) kī jar̤a, citraka, dātyūṇī,
to avaśya hī pakva vraṇa phūṭakara pīva nikala jāvegā,
63.31.3
tathā 2--khārānona, javākhāra, sajjī aura apāmārga (ūm̐gāādhājhārā) kā khāra inameṃse kisī ekakā lepa karo to vraṇa phūṭakara
pība baha jāvegā
tathā 3--yadi vraṇa ati kaṭhora ho to usapara hāthīkā dām̐ta
pānīmeṃ ghisakara lagā do to usa vraṇakā śotha utarakara phūṭake
pība baha jāvegā
vraṇapīḍanavidhi 1-marmasthānameṃ vraṇameṃ pība utpanna ho gaī ho to
use mata cīro kintu yava, gehūm̐ aura urdako pānīmeṃ pīsa aura pakāke
usa vraṇapara bāṃdha do to usameṃse pība bahakara halakā hojāvegā, taba
usapara malahama lagākara ārogya kara lo
vraṇaśodhanavidhi 1-jo kaccā vraṇa ho to use paṭolake patte
yā nīmake pattoṃko pānīmeṃ auṭākara usa pānīse dhoo to vraṇa
acchā ho jāvegā
tathā 2-kacce vraṇako gūlarake bakkalake kvāthase dhoo to
acchā hogā
tathā 3-kacce vraṇako kiramāleke bakkalake kvāthase dhoo to
acchā hogā
tathā 4-kacce vraṇako pīpala vṛkṣa, gūlara, baḍa aura bela ina
cāroṃke bakkalake kvāthase dhoo to vraṇakī sūjana aura upadaṃśa
( garmī ) donoṃ dūra hoṃ
tathā 5-tila, seṃdhānona, mulahaṭī, nīmake patte, donoṃ haldī, nisota
aura nāgaramothā ina sabako jalameṃ pīsakara vraṇapara lepa karo to vraṇa
pakakara usakā pība nikala jāvegā
duṣṭavraṇayatna 1-nīmake patte, tila, dātyūṇī, nisota aura seṃdhānonako pīsakara lepa karo to duṣṭavraṇa acchā hojāvegā
tathā 2-nīmake patte jalameṃ auṭakara vraṇapara bām̐dho to duṣṭa vraṇa
dūra hoṃ
tathā 3-harre, nisota, seṃdhānona, dātyūṇī aura kalihārīkī
jar̤ako madhumeṃ pīsakara isakī battī vraṇameṃ calādo to duṣṭavraṇa
acchā ho
63.31.4
tathā 4-jisa vraṇakā mum̐ha choṭā ho usameṃ nīmake pattoṃke rasakī
battī banākara calāo to vraṇa kuśala hogā
tathā 5-nīmake patte, ghī, madhu, dāruhaldī aura mahuekī battī
banākara calāo to vraṇadūra ho
tathā 6-tillīko auṭā battī banāke vraṇameṃ calāo to vraṇa
acchā hogā
vraṇabharaṇa yatna 1-nīmake patte jalameṃ pakākara usa jalase vraṇako
dhovo aura madhuyukta telakā phuhā ( ruī ) usapara bām̐dho to vraṇa bharakara
acchā ho jāvegā
tathā 2--asagaṃdha, lodha, kāyaphala, mulahaṭhī, maṃjīṭha aura
dhāvaḍeke phūla ina sabako pīsakara vraṇapara bām̐dho to vraṇa bharakara acchā
ho jāvegā
ḍālakara pakāo, jaba ye saba sūkhakara ghṛtamātra rahajāveṃ taba usa ghṛtase
vraṇako sako to vraṇa tatkṣaṇa kuśala ho jāvegā, ye saba yatna vaidyaratnameṃ likhe haiṃ
tathā 3-śastrādike prahārase yadi adhika rudhira nikalakara vāyu kupita
honese adhika pīḍā hone lage to ukta prakārake rogīko "ghī"
pīlāo jisase vāta śamana hokara pīḍā dūra ho
tathā 4-yadi khaṅgādise gātra chinna ho jāve to usa ghāvameṃ gaṃgeranakī
jaḍakā rasa bhara do to vaha ghāva bharakara śīghrahī acchā hogā
tathā 5-śastraprahāravāle rogīko saba śītala yatna lābhadāyaka hī haiṃ
tathā 6-yadi śastra prahārase āmāśayameṃ rudhira ekatra ho jāve
to use vamanadvārā tathā mūtrāśayameṃ rudhira jamagayā ho to virecanadvārā rudhira nikālakara rogīko ārogya karade
tathā 7-bāṃsakī chāla, araṃḍakī chāla, gokharū, pāṣāṇabheda inake
kvāthameṃ seṃkī hīṃga aura seṃdhānona ḍālakara pilāo to koṭhekā jamā
63.31.5
huā rudhira nikalakara vaha rogī ārogya ho jāvegā
tathā 8-āgaṃtuka vraṇayukta rogīko yava, kulthī, seṃdhānona aura
sūkhā padārtha khānā ye lābha janaka hoṃge
tathā 9-camelīke patta, nīmake patte, paṭola, kuṭakī, dāruhaldī,
gaurīsara, maṃjīṭha, moma, harrakī chāla, taja, haldī, nīlathothā,
madhu, karaṃjabīja ina sabake samāna ghī aura saba auṣadhiyoṃse
aṣṭaguṇa jala ye saba padārtha ekatra kara manda manda āṃcase
pakāo, phira rasa jalakara ghṛta mātra rahajāne para chānakara isakī
battī tathā lepa vraṇameṃ lagāo to śārīrika āṃgaṃtuka tathā gambhīra vraṇa
bhījovegā,ise jātyādighṛta kahate haiṃ
tathā 10--camelīke patte nīmake patte, paṭolake patte, kiramāleke patte,
mahuā, moma, kūṭa, dārūldī, kuṭakī, maṃjīṭha, padmākha (padmakāṣṭha );
harrakī chāla, taja, kamalagaṭṭe, nīlathothā aura kiramālekā gūdā inake
ādi vraṇapara lagāo to vaha vraṇa tatkṣaṇa bharakara acchā ho jāvegā,
ise jātyādi taila kahate haiṃ
tathā 11--citraka, lahasuna, hīṃga, sarapaṃṣa ( yaha gauḍadeśameṃ prasiddha
kaḍuve telake sātha jalameṃ ḍālakara pakāo, jaba pānī jalakara tela
mātra raha jāve taba chānakara ruī ādike dvārā vraṇapara lagāo to
āgaṃtukavraṇa, duṣṭavraṇa aura nār̤īvraṇa ina sabakā samūla naṣṭa kara degā,
ise viparīta mallataila kahate haiṃ
tathā 12--gurca, paṭolakī jaḍa, triphalā, vāyaviḍaṃga aura ina sabake
samāna gūgala ina sabakā 2 ṭaṃka bārīka cūrṇa nitya jalake sātha sevana
karāo to vraṇamātra, vātarakta, gulma, udararoga ye saba dūra hoṃ ise
63.31.6
amṛtādigūgala kahate haiṃ ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ
pluṣṭadagdha yatna 1-agnise jale hueko agnise hī tapāo to acchā
hogā
tathā 2-jale sthānapara agarādi uṣṇa auṣadhiyoṃkā lepa karo to
jalā huā avaśya acchā ho jāvegā
durddhagdha yatna 1-auṣadhiyoṃkā banā huā saṃśodhita tathā sādhāraṇa
ghṛta tapākara ṭhaṃḍā honepara lagāo to durddhagdha acchā ho jāvegā
samyagdagdha yatna 1-tavākhīra, bar̤akī jar̤a, raktacandana, sonā, gerū,
gurca ina sabako pīsakara ghīke sātha lepa karo to samyagdagdha
kuśala ho
atidagdha yatna-1-bigar̤e hue māṃsako nikālakara sāṃṭhī cāvala
aura teṃdūko ghīmeṃ pīsakara lepa karo aura ūparase guracake patte bāṃdho
to atidagdha kuśala ho
tathā 2-moma, mahuā, lodha, rāra, maṃjīṭha, raktacandana aura mūrvāko ghīmeṃ pakākara ghīkā lepa karo to atidagdhakī jalana miṭakara
navīna māṃsāṃkura utpanna hogā, ise citrakādi ghṛta kahate haiṃ
tathā 3-paṭolake paṃcāṃgake kvāthameṃ kaḍuā tela pakākara kvātha
jalake telamātra raha jānepara chāna lo, jo isakā lepa karo to agnidagdhakī dāha, jharanā aura phaṭanā ye saba śānta ho jāveṃge; ye saba yatna
bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ
iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe vraṇaśothavraṇarogānidagdharogaṇāṃ
yatnanirūpaṇaṃ nāmaikatriṃśastaraṃgaḥ