[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 63.31 # Amritasagara 63.31 Amṛtasāgara 63.31 - **Language:** Sanskrit ### [63.31.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.1) chālako gomūtrameṃ pīsakara uṣṇa uṣṇa lepa karo to kaphake vraṇakī sūjana dūra ho sannipātaja vraṇaśothalepa 1--isapara vaidya svabuddhise vicāra pūrvaka lepa kare raktajavraṇaśothamātralepa 1--isapara pittajavraṇaśothake samāna lepa karo samastavraṇaśothalepa 1--sāṃṭhīkī jar̤a, devadāru, haldī, soṃṭha, sum̐ganekā bakkala aura sarasom̐ko khaṭāīmeṃ pīsakara sahatāhuā uṣṇa lepa karo to sabavraṇamātrakī sūjana utara jāvegī vātajavraṇaśothamārjana 1--vātanāśaka auṣadhiyoṃke kvātha se dhovo to vātajavraṇaśothakī sūjana dūra ho tathā 2--daśamūla, khareṃṭī, rāsnā, asagaṃdha, khīpa, araṃḍakījar̤a yā phala, sum̐ganā nirguṇḍī, sāṃṭhī, pippalī, seṃdhānona, soṃṭha, sum̐ganāke bīja ruīke bīja (binaulā), alasī, kulathī, tillī, yava, sarasoṃ, mūlīke bīja, sauṃpha, nīmake patte, nāgaravelake patte, gulābāsa (habāsa) ke patte inako uṣṇakarake bāṃdho yā kvātha banākara śothako dhoo to bādīke vraṇakī sūjana utara jāvegī tathā 3--tela yā māṃsarasa, yā ghṛta, yā kāṃjīko uṣṇakara, sahate sahate vraṇaśothako dhoo to bādīke vraṇaśotha kī sūjana utara jāvegī pittajavraṇaśothamārjana 1--śītala auṣadhoṃkā kvātha, yā ghṛta yā śakkarake pānī, yā sāṃṭheke rasase dhoo to pittake vraṇakī sūjana dūra ho kaphajavraṇaśothamārjana 1--kaphanāśaka auṣadhoṃke uṣṇa kvātha yā tela yā gomūtra, yā khārake jalase dhovo to kaphake vraṇakī sūjana dūra ho sannipātajavraṇaśothamārjana 1--sannipātanāśaka auṣadhoṃke uṣṇa sahate hue kvāthase dhoo to sannipātake vraṇakā śotha dūra ho ### [63.31.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.2) raktajavraṇaśothamārjana 1--isapara pittajavraṇaśotha sadṛśa yatnakaro vraṇaśothamātramārjana 1 - harreke bakkalako pānīmeṃ auṭākara śothapara sahatī dhārā chor̤o to vraṇakī sūjanamātra dūra ho samastavraṇaśothasvedana 1--kaṭhora vraṇapara abhyaṃga aura svedana karake am̐gūṭhase yā hathelīse śanaiḥ śanaiḥ ghisakara (misalakara) pasīnā nikālo to vaha ḍhīlā hokara acchā ho jāvegā vraṇaśotharaktaniṣkāsanavidhi 1--jisa vraṇakā varṇaviparyaya ho, yā kālā ho aura pīr̤ā adhika ho yā kisī viṣahare jīvake kāṭanese śotha ho usakā jalaukā (joṃka) yā chūre (asture) se rudhira nikalavā do to vaha turaṃta acchā hogā vraṇaśotha pakānekī vidhi 1-jo vraṇa lepādi pūrvokta yatnoṃse na pake to saham̐janekī jar̤a aura phala, tillī, sarasoṃ, alasī, yava, gehūm̐, nīmake patte yā madirā nikālanekā jāvā ityādiko pakākara vraṇapara bāṃdho to vraṇa paka jāvegā pakvavraṇa cīranekī vidhi 1-jisa vraṇameṃ pība bhara gayā ho use śastrakriyāmeṃ kuśala vaidya śastra (naśtara) se cīrakara usameṃkā pība nikāla deve aura pība svaccha hojānepara malahamakī paṭṭī bām̐dha de to vraṇa acchā hojāvegā śastrakriyā varjana--bālaka, vṛddha, kṣīṇa, puruṣa, bhayabhīta, śastrakriyā (cīraphār̤a) ko na sahanevālā, strī aura jise marmasthānameṃ vraṇa huā aise rogīkā vraṇa mata cīro, parantu nīce likhī auṣadhiyoṃse pība nikāla do vraṇabhedana auṣadha 1--kaṇagaja (karaṃja) kī jar̤a, citraka, dātyūṇī, to avaśya hī pakva vraṇa phūṭakara pīva nikala jāvegā, ### [63.31.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.3) tathā 2--khārānona, javākhāra, sajjī aura apāmārga (ūm̐gāādhājhārā) kā khāra inameṃse kisī ekakā lepa karo to vraṇa phūṭakara pība baha jāvegā tathā 3--yadi vraṇa ati kaṭhora ho to usapara hāthīkā dām̐ta pānīmeṃ ghisakara lagā do to usa vraṇakā śotha utarakara phūṭake pība baha jāvegā vraṇapīḍanavidhi 1-marmasthānameṃ vraṇameṃ pība utpanna ho gaī ho to use mata cīro kintu yava, gehūm̐ aura urdako pānīmeṃ pīsa aura pakāke usa vraṇapara bāṃdha do to usameṃse pība bahakara halakā hojāvegā, taba usapara malahama lagākara ārogya kara lo vraṇaśodhanavidhi 1-jo kaccā vraṇa ho to use paṭolake patte yā nīmake pattoṃko pānīmeṃ auṭākara usa pānīse dhoo to vraṇa acchā ho jāvegā tathā 2-kacce vraṇako gūlarake bakkalake kvāthase dhoo to acchā hogā tathā 3-kacce vraṇako kiramāleke bakkalake kvāthase dhoo to acchā hogā tathā 4-kacce vraṇako pīpala vṛkṣa, gūlara, baḍa aura bela ina cāroṃke bakkalake kvāthase dhoo to vraṇakī sūjana aura upadaṃśa ( garmī ) donoṃ dūra hoṃ tathā 5-tila, seṃdhānona, mulahaṭī, nīmake patte, donoṃ haldī, nisota aura nāgaramothā ina sabako jalameṃ pīsakara vraṇapara lepa karo to vraṇa pakakara usakā pība nikala jāvegā duṣṭavraṇayatna 1-nīmake patte, tila, dātyūṇī, nisota aura seṃdhānonako pīsakara lepa karo to duṣṭavraṇa acchā hojāvegā tathā 2-nīmake patte jalameṃ auṭakara vraṇapara bām̐dho to duṣṭa vraṇa dūra hoṃ tathā 3-harre, nisota, seṃdhānona, dātyūṇī aura kalihārīkī jar̤ako madhumeṃ pīsakara isakī battī vraṇameṃ calādo to duṣṭavraṇa acchā ho ### [63.31.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.4) tathā 4-jisa vraṇakā mum̐ha choṭā ho usameṃ nīmake pattoṃke rasakī battī banākara calāo to vraṇa kuśala hogā tathā 5-nīmake patte, ghī, madhu, dāruhaldī aura mahuekī battī banākara calāo to vraṇadūra ho tathā 6-tillīko auṭā battī banāke vraṇameṃ calāo to vraṇa acchā hogā vraṇabharaṇa yatna 1-nīmake patte jalameṃ pakākara usa jalase vraṇako dhovo aura madhuyukta telakā phuhā ( ruī ) usapara bām̐dho to vraṇa bharakara acchā ho jāvegā tathā 2--asagaṃdha, lodha, kāyaphala, mulahaṭhī, maṃjīṭha aura dhāvaḍeke phūla ina sabako pīsakara vraṇapara bām̐dho to vraṇa bharakara acchā ho jāvegā ḍālakara pakāo, jaba ye saba sūkhakara ghṛtamātra rahajāveṃ taba usa ghṛtase vraṇako sako to vraṇa tatkṣaṇa kuśala ho jāvegā, ye saba yatna vaidyaratnameṃ likhe haiṃ tathā 3-śastrādike prahārase yadi adhika rudhira nikalakara vāyu kupita honese adhika pīḍā hone lage to ukta prakārake rogīko "ghī" pīlāo jisase vāta śamana hokara pīḍā dūra ho tathā 4-yadi khaṅgādise gātra chinna ho jāve to usa ghāvameṃ gaṃgeranakī jaḍakā rasa bhara do to vaha ghāva bharakara śīghrahī acchā hogā tathā 5-śastraprahāravāle rogīko saba śītala yatna lābhadāyaka hī haiṃ tathā 6-yadi śastra prahārase āmāśayameṃ rudhira ekatra ho jāve to use vamanadvārā tathā mūtrāśayameṃ rudhira jamagayā ho to virecanadvārā rudhira nikālakara rogīko ārogya karade tathā 7-bāṃsakī chāla, araṃḍakī chāla, gokharū, pāṣāṇabheda inake kvāthameṃ seṃkī hīṃga aura seṃdhānona ḍālakara pilāo to koṭhekā jamā ### [63.31.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.5) huā rudhira nikalakara vaha rogī ārogya ho jāvegā tathā 8-āgaṃtuka vraṇayukta rogīko yava, kulthī, seṃdhānona aura sūkhā padārtha khānā ye lābha janaka hoṃge tathā 9-camelīke patta, nīmake patte, paṭola, kuṭakī, dāruhaldī, gaurīsara, maṃjīṭha, moma, harrakī chāla, taja, haldī, nīlathothā, madhu, karaṃjabīja ina sabake samāna ghī aura saba auṣadhiyoṃse aṣṭaguṇa jala ye saba padārtha ekatra kara manda manda āṃcase pakāo, phira rasa jalakara ghṛta mātra rahajāne para chānakara isakī battī tathā lepa vraṇameṃ lagāo to śārīrika āṃgaṃtuka tathā gambhīra vraṇa bhījovegā,ise jātyādighṛta kahate haiṃ tathā 10--camelīke patte nīmake patte, paṭolake patte, kiramāleke patte, mahuā, moma, kūṭa, dārūldī, kuṭakī, maṃjīṭha, padmākha (padmakāṣṭha ); harrakī chāla, taja, kamalagaṭṭe, nīlathothā aura kiramālekā gūdā inake ādi vraṇapara lagāo to vaha vraṇa tatkṣaṇa bharakara acchā ho jāvegā, ise jātyādi taila kahate haiṃ tathā 11--citraka, lahasuna, hīṃga, sarapaṃṣa ( yaha gauḍadeśameṃ prasiddha kaḍuve telake sātha jalameṃ ḍālakara pakāo, jaba pānī jalakara tela mātra raha jāve taba chānakara ruī ādike dvārā vraṇapara lagāo to āgaṃtukavraṇa, duṣṭavraṇa aura nār̤īvraṇa ina sabakā samūla naṣṭa kara degā, ise viparīta mallataila kahate haiṃ tathā 12--gurca, paṭolakī jaḍa, triphalā, vāyaviḍaṃga aura ina sabake samāna gūgala ina sabakā 2 ṭaṃka bārīka cūrṇa nitya jalake sātha sevana karāo to vraṇamātra, vātarakta, gulma, udararoga ye saba dūra hoṃ ise ### [63.31.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31.6) amṛtādigūgala kahate haiṃ ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ pluṣṭadagdha yatna 1-agnise jale hueko agnise hī tapāo to acchā hogā tathā 2-jale sthānapara agarādi uṣṇa auṣadhiyoṃkā lepa karo to jalā huā avaśya acchā ho jāvegā durddhagdha yatna 1-auṣadhiyoṃkā banā huā saṃśodhita tathā sādhāraṇa ghṛta tapākara ṭhaṃḍā honepara lagāo to durddhagdha acchā ho jāvegā samyagdagdha yatna 1-tavākhīra, bar̤akī jar̤a, raktacandana, sonā, gerū, gurca ina sabako pīsakara ghīke sātha lepa karo to samyagdagdha kuśala ho atidagdha yatna-1-bigar̤e hue māṃsako nikālakara sāṃṭhī cāvala aura teṃdūko ghīmeṃ pīsakara lepa karo aura ūparase guracake patte bāṃdho to atidagdha kuśala ho tathā 2-moma, mahuā, lodha, rāra, maṃjīṭha, raktacandana aura mūrvāko ghīmeṃ pakākara ghīkā lepa karo to atidagdhakī jalana miṭakara navīna māṃsāṃkura utpanna hogā, ise citrakādi ghṛta kahate haiṃ tathā 3-paṭolake paṃcāṃgake kvāthameṃ kaḍuā tela pakākara kvātha jalake telamātra raha jānepara chāna lo, jo isakā lepa karo to agnidagdhakī dāha, jharanā aura phaṭanā ye saba śānta ho jāveṃge; ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe vraṇaśothavraṇarogānidagdharogaṇāṃ yatnanirūpaṇaṃ nāmaikatriṃśastaraṃgaḥ --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.63.31) · Pramāṇa