[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 70.1 # Amritasagara 70.1 Amṛtasāgara 70.1 - **Language:** Sanskrit ## Contents - [70.1.p1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1) — 9 parts ### [70.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1) atha śiroroga, netraroga śirorujāṃ netrarujāṃ cikitsā ca yathākramam vasuvaiśvānare hyatra taraṃge kathyate mayā ### [70.1.p1.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.1) tathā 3--khāra kuṭhārarasa, kapūra, keśara, miśrī aura candanako bakarīke dūdhameṃ pīsakara lepa karo to pittakā śiroroga dūra ho kaphajaśiroroga yatna 1-laṃghana ( bhūkha ) yā kaphanāśaka auṣadhiyoṃke uṣṇa lepase kaphakā śiroroga śānta hogā sannipātajaśiroroga yatna-1-sannipātanāśaka auṣadhoṃke lepa aura bhakṣaṇase sannipātakā śiroroga śānta hogā raktajaśiroroga yatna 1-pūrva likhita pittaja śirorogake yatna karāo yā śirakā raktamocanakarāo to raktakā śiroroga dūra hogā kṣayajaśiroroga yatna 1-kṣīṇatānāśaka aura balavarddhaka auṣadhoṃke sevana aura yatnoṃse kṣīṇatākā śiroroga śānta hogā kṛmijaśiroroga yatna 1-soṃṭha, mirca, pippalī, kiramālekī jar̤a aura sahiṃjanake bījoṃko bakarīke dūdhameṃ mahīna pīsakara nāsa do to mastakake kṛmi naṣṭa hokara pīr̤ā śāṃta hogī tathā 2-eraṃḍakī jar̤a, tagara, sauṃpha, seṃdhānona, jīvaṃtī, rāsnā jalabhaṃgarā, vāyaviḍaṃga, mulahaṭhī, soṃṭha ina sabase caugunā jala, bhaṃgarekā rasa, caugunā bakarīkā dūdha aura aṭhagunā taila ina sabako kar̤āhīmeṃ manda manda āṃcase pakākara rasādika jalake tela mātra raha jānepara chānalo aura isameṃse 6 būṃda tela rogīke nākameṃ ṭapakākara nāsa dūra hoveṃge, ise ṣaḍbindu taila kahate haiṃ tathā 3--soṃṭha, gur̤a jalameṃ pīsakara nāsa do to saba śiroroga naṣṭa hoṃge sūryāvartaśiroga yatna 1--dūdha aura ghī milākara nāsa do to sūryāvarta śiroroga ( ādhāśīśī ) śāṃta ho tathā 2--gur̤ake yogase ghīmeṃ seṃke hue apūpa ( mālapuā yā kṣīra khilāo tathā tillīse seṃka karo to sūryāvarta dūra ho ### [70.1.p1.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.2) tathā 3-jalabhaṅgarekā rasa aura bakarīkā dūdha dhūpameṃ uṣṇa karake nāsa do to sūryāvarta dūra ho tathā 4-siṃgīmuharā, ahiphena (āphū aphīma ), arkamūla, dhatūrekā mūla, soṃṭha, kūṭa, lahasana aura hīṃgako gomūtrameṃ pīsake tapākara lepa karo to sūryāvarta śāṃta ho tathā 5-virecana do, yā uṣṇa uṣṇa snigdha bhojana karāo yā miśrī dūdhake yogase kacce nāriyalakā jala pilāo to sūryāvarta dūra ho tathā 6-vāyaviḍaṃga aura kāle tila pīsakara lepa karo to sūryāvarta śānta ho anantavātaśiroroga yatna 1-sūryāvartake uparyukta saba yatna anantavātako lābha dete haiṃ tathā 2-madhuke yogase ghāma, seṃke mālapue khilāo, yā māthekī nasoṃkā raktamocana karāo to anantavāta śāṃta ho tathā 3-harrekī chāla, baheḍā, āṃvalā, haldī, cirāyatā, guraca, nīmakī chāla aura guḍa inakā kvātha pilāo yā nāsa do to anantavāta, netra pīḍā, kanapaṭī, ādhe śirakī (ādhā śīśī) dūra ho ise pathyādi kvātha kahate haiṃ kapālakṛmi yatna 1-kaḍuvekakor̤e (kaṭahara sadṛśa choṭāsā phala jisake aṅgapara gokharūkese kāṃṭe hote haiṃ) ke pattoṃkā nāsa do to kapālake kīḍe naṣṭa ho jāveṃge ye saba yatna vaidyavallabhameṃ likhe haiṃ śaṃkhakaśiroroga yatna 1-dāruhaldī, maṃjīṭha, gaurīśara, khaśa, haldī, kamalagaṭṭā ina sabako śītala jalake sātha mahīna pīsakara kanapaṭīpara lepa karo to śaṃkhaka (kanapaṭī) kī pīḍā śānta ho tathā 2--śītala jalake sātha śītala auṣadhoṃkā lepa karo to śaṃkhaka dūra ho tathā 3--1 bhāga siṃgīmuharā, 2 bhāga mulahaṭī aura 2 bhāga urda ina ### [70.1.p1.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.3) tīnoṃko pīsakara 1 sarasoṃ pramāṇa suṃghāo to śaṃkhādika saba śiro roga dūra hoṃ śiroroga mātra yatna 1--āṃvalā, sīpakā cūnā aura nausādarako hathelī (karatala) para masalakara suṃghāo to saba śiroroga dūra hoṃge tathā 2--soṃṭha, pippalī, pohakaramūla, haldī, rāsnā, devadāru aura asaṃgandhakā kvātha pilāoto saba śiroroga dūra hoṃge tathā 3--miśrī aura anārakī kalīko pīsakara suṃghāo, yā mucukundake puṣpoṃko pīsakara lepa karo to saba śiroroga dūra hoṃge tathā 4-kūṭa aura araṃḍamūlako kāṃjīmeṃ pīsakara lepa yā devadāru, tagara, kūṭa, khaśa, soṃṭha aura tiloṃko kāṃjīmeṃ pīsakara lepa karo to mastakakī samasta pīḍā mātra dūra hogī arddhāvabheda śiroroga mātra yatna 1--miśrī aura keśarako ghīmeṃ talakara nāsa do to arddhāvabheda ( ādhāśīśī ), kanapaṭī, bhauṃha, netra aura kānakī pīḍā dūra hogī, ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ tathā 2-miśrī aura mainaphalako gomūtrameṃ pīsakara nāsa do to ādhāśīśī dūra ho tathā 3-kharahā ( śaśā kharagośa ) kā māṃsarasa mircīke sātha bhojanake pahale 7 dina paryanta pilāo to ādhāśīśī ādi śiroroga naṣṭa ho jāveṃge, ye saba yatna vaidyarahasyameṃ likhe haiṃ tathā 4-candana, nona aura soṃṭhako jalameṃ pīsakara lepa karo to ādhāśīśī ādi śiroroga dūra hoṃge tathā 5-āmakī chālako jalake sātha; jalabhaṃgarā aura kūṭako ghṛtake sātha pīsakara lepa karo to ādhāśīśī dūra ho tathā 6-pīpala, mirca, lodhakī sūkhī yā lavaṃga, mirca, aura hīṃgako jalake sātha pīsakara nāsa do to ādhāśīśī dūra ho tathā 7--pīpala, āṃvalā, ādhājhāḍā, sarasoṃ aura āṃkaḍeke ### [70.1.p1.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.4) bījoṃko śītala jalameṃ pīsakaralepa lagāo to ādhāśīśī ādi śiroroga dūra hoṃge tathā 8-ardhāvabheda, śiroroganāśaka siddhamantra-" oṃ namo kālikādevī kilakilevāsī madhobhyāse hanumaṃta vīra hāṃkamāre ādhāśīśī adhakapālī nāse, jājārī pāpinī jājārī hatyārī, na jāve to tere gurukī ājñā, hanumanta vīrakī garur̤a paṃkhakī ājñā, merī bhakti gurukī śaktī phuro mantra īśvarovāca " isa mantrakā kṛṣṇapakṣakī caturdaśīke dina śaktyanusāra jāpa karo to sadā siddha rahegā | isa mantrase mastakako 21 bāra maṃtrita kara śanaiḥ śanaiḥ phūka dete jāo to ādhīśīśī niścaya acchī ho jāvegī tathā 9--"oṃ namo ādhāśīśī hūṃhūṃkārī paharapachārī sukhamūm̐da pāṭale mārī amukāre śīśarahe sukha maheśvarakī ājñā phure oṃ ṭhaṃ ṭhaṃ svāhā" ādhāśīśī dūra ho jāvegī keśavṛddhi 1- char̤a, char̤īlā, kūṭa, kālītillī, gaurīsara, kamalagaṭṭe, madhu aura dūdha ina sabako ikaṭṭhe kharala karake śirapara lepakaro to bāla bahuta baḍheṃge tathā 2-guñjā (cirama), jalabhaṃgarākā rasa, ilāyacī, char̤a aura kūṭa ina sabako telameṃ pakākara usa telakā mardana karo to śirake bāla bahuta bar̤heṃge tathā 3-char̤a khareṃṭī, āṃvale, kūṭa aura morachalīkī chāla, inako jalake sātha mahīna pīsakara lepa karo to bāla bar̤heṃge netraroga yatna 1-laṃghana, lepa, svedakarma, śirakā raktamocana karanā aura āścotana karma ityādi yatnoṃse netroṃke saba vikāra dūra hoṃge tathā 2-paṭhānīlodhakā cūrṇa ghīmeṃ seṃkakara usako jalase tāva (sika tāva) do to netroṃkā vātaroga dūra ho ### [70.1.p1.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.5) tathā 3-araṇḍīkī jar̤a patra aura chālakā kvātha bakarīke dūdhameṃ auṭākara rasa jalakara dūdhamātra raha jānepara 100 taka ginane paryanta usa tapta dūdhakī sahatī sahatī dhāreṃ netroṃpara māro to vātajanetraroga dūra hogā tathā 4-pānīke saṃyogase nīṃbūkepattoṃkā rasa nikālakara usameṃ lodha pīso aura uṣṇa karake lepa karo to vāta aura raktapittakā netravikāra dūra ho tathā 5--netroṃmeṃ strīke dūdha āścotana (8 būm̐da ḍālanā) karma karāo to vāta aura raktapittakā netravikāra dūra hogā tathā 6-vātaprakopase netroṃmeṃ khujāla calake bahuta yatnoṃse bhī acchī na ho to lalāṭakā raktamocana karāo yā bhauṃha ūpara dāga do to netroṃkī khujāla baṃda ho jāvegī tathā 7 -saham̐janā yā nīmake pattoṃkī pīḍa ( lugdī ) bāṃdho to kaphakī khujāla baṃda hogī tathā 8--paṭhānīlodha aura mulahaṭīkā cūrṇa ghīmeṃ seṃkakara bakarīke to uṣṇakā aura raktakā netraroga dūra hogā tathā 9--triphalā, lodha, mulahaṭī, miśrī aura nāgaramothā inako śītala jalameṃ pīsakara isase tarpaṇa karāo to raktaja netraroga dūra hogā tathā 10--bakāyana yā āṃvaloṃke pattoṃkī pīḍa ( lugdī ) bāṃdho to uṣṇatākī khujāla dūra hogī tathā 11- triphalā aura lodhako kāṃjīke jalameṃ pīsakara ghīmeṃ seṃkakara aura isakī pīḍa āṃkhoṃpara bāṃdho to uṣṇatā aura kaphakī khujāla dūra hogī tathā 12--soṃṭha, nīmake patte aura seṃdhānona pīsakara netroṃpara pīḍa bāṃdho to netroṃkī khujāla aura śotha dūra hogā tathā 13--netroṃkī guhām̐janī ( goharī, āṃkhakī phur̤iyā ) ko śastrase ### [70.1.p1.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.6) cīrakara ghīse seṃko, tadanaṃtara ūparase mainasila, haratāla, tagara aura madhuko pīsakara lepa car̤hāo to guhām̐janī miṭa jāvegī tathā 14--kamalagaṭṭā, saham̐janake bīja aura nāgakeśara inako pīsakara aṃjana do to nīṃda nahīṃ āvegī tathā 15--kālī mircako madhu yā ghor̤ekī lārake sātha ghīsakara aṃjana do to nīṃda nahīṃ āvegī tathā 16--mūṃgā, kālī mirca, kuṭakī, vaca aura seṃdhānonako bachiyāke mūtrameṃ ghisakara aṃjana karo to taṃdrā ( jhapakī ) dūra hogī tathā 28-rasauṃta, donoṃ haldī, camelīke patte (yā phūla) aura nīma ke pattoṃko gobarake rasase pīsakara lepa karo to ratauṃdhī dūra ho tathā 29--80 tila puṣpa, 60 pippalīke bīja; 50 jabelī (māravāḍameṃ prasiddha) puṣpa aura 16 mircako pīsakara golī banāo aura jalameṃ ghisakara aṃjana karo to timira, arjunaphūlī aura māṃsa vṛddhi ye samasta dūra hoṃge, ise ropaṇīguṭikā kahate haiṃ tathā 30-śūkaradanta, godanta, gardabhadanta, śaṃkhakī nābhi, nirvedhā (biṃdhevinā) motī aura samudraphenako mahīna pīsakara aṃjana karo to phūlī ādi samasta netra roga dūra hoveṃge, ise dantavartī kahate haiṃ tathā 31-kaṇagacake bījoṃke cūrṇako ṭesūke rasakī bahutasī puṭeṃ dekara goliyāṃ banā lo aura jalameṃ ghisakara netroṃmeṃ aṃjana karo to phūlī ādi samasta netravikāra dūra hoṃge, ise lepanī guṭikā kahate haiṃ tathā 32-śaṃkhakī nābhi, baheḍekī bījī, harrakī bījī, mainasila, pīpala, mirca, kūṭa aura vacako bakarīke dūdhameṃ pīsakara netroṃmeṃ aṃjana karo to phūlī, māṃsavṛddhi, netrābhiṣyaṃda, paṭala, ratauṃdhī aura saba netraroga ### [70.1.p1.7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.7) dūra hoṃge, ise candrodaya guṭikā kahate haiṃ tathā 33--netrarogīko nirvātasthānameṃ pīṭhake bala (citta) sulākara usake netroṃmeṃ āsapāsa urdake malase hue āṭekī 1 aṅgula ūm̐cī dīvārasī banādo aura kucha kucha tapā huā yā 100 bārakā dhoyā huā ghṛta tathā dūdha isa dīvārake madhya (āṃkhoṃmeṃ) karake 100 ginaneke samaya paryata bharā rahane do to netravakratā, pakṣa (baraunīkā) jhar̤āva, animiṣa (palaka na laganā), timira phūlī, khujāla aura śiroroga ye saba vikāra dūra hoṃge tathā 34-1 māse paṭhānī lodha, 1 māse phiṭakarī, 1 māse rasauṃta, 1 māse mulahaṭhīko gvārapāṭheke rasa yā posteke rasa yā jalameṃ pīsakara poṭalī banā o aura netroṃpara bārambāra phero to netra acche ho jāveṃge tathā 35-mulahaṭhī, gerū, seṃdhānona, dāruhaldī aura rasauṃtako jala meṃ pīsakara lepa karo to saba netraroga dūra hoṃge tathā 36-1 māse aphīma, 1 māse phūlī huī phiṭakarī aura 1 māse lodhako nīṃbūke rasake sātha lohekī kaḍāhīmeṃ ghoṭake kucha garamakara netroṃ para lepa karo to netraroga tatkāla acchā hogā tathā 37-lohekī kaḍāhīmeṃ nīṃbūkā rasa ghoṭakara lepa karo to netrābhiṣyanda roga acchā ho jāyegā tathā 38-harrakī chāla, seṃdhānona aura sonāgerūko rasauṃtake jalameṃ pīsakara netroṃpara lepa karo to saba netraroga dūra hoṃge tathā 39-kāle sāṃpakī basā ( carbī ) meṃ śaṃkhakī nābhi aura nirmalīko pīsakara aṃjana do to motiyābindu aura kāca dūra hoṃge tathā 40-murgīke aṇḍoṃke khokhalā ( chilakā ), mainasila, kāca, śaṃkhakī nābhī, candana aura seṃdhānona pīsakara aṃjana karo to motiyā ### [70.1.p1.8](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.8) bindu aura phūli ādi samasta netravikāra dūra hoveṃge tathā 41-kālī mirca, samudraphena, pippalī, seṃdhānona aura surmā ye saba do do māse lekara ati mahīna pīso aura citrā nakṣatrake dina āṃkhameṃ aṃjana do to phūlī, khāja, kāca ādi saba roga dūra ho jāveṃge tathā 42-khapariyāko pīsakara jalameṃ ḍubo do aura usake uparakā pānī chānakara nīcekā gāḍhā bhāga sukhā lo | isa sūkhī huī papar̤īko triphaleke rasakī tīna puṭa dekara isase ( 10 ) daśamāṃśa kapūra milāo, tadanantara donoṃko mahīna pīsakara aṃjana karo to netrake samasta roga dūra ho jāveṃge tathā 43-suramāko tapātapākara 7 vāra triphalāke rasameṃ 7 bāra strīke dūdhameṃ 7 bāra gomūtrameṃ aura 5 bāra punaḥstrīke dūdhameṃ ḍubākara pīsakara aṃjana karo to saba netravikāra dūra hoveṃge tathā 44-śuddha śīśā, jalapārā, suramā, aura ina sabase daśa māṃsa ( 10 ) bhīmasenī kapūra ina sabako mahīna pīsakara aṃjana karo to netraroga dūra hoṃge | ise nayanāmṛtāṃjana kahate haiṃ tathā 2-soṃṭha, harrakī chāla, kulthī, khapariyā, phiṭakārī, khairasāra aura mājūphala ye saba eka eka bhāga tathā bhīmasenī kapūra, kastūrī aura aviddhamotī ye saba ādhe ādhe bhāga lekara ina sabako mahīna pīso golīko jalameṃ ghisakara añjana karo to netroṃkā timira, strīke dūdhameṃ ghisakara añjanakaro to phūlī aura paṭala, madhumeṃ ghisakara aṃjana karo to netrasrāva, gomūtrameṃ ghisakara lagāo to ratauṃdhī aura jāyapatrīke rasameṃ ghisakara añjana lagāo to netroṃkī māṃsavṛddhi dūra hogī, ise nayanāmṛta guṭikā kahate haiṃ ### [70.1.p1.9](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p1.9) tathā 4-apāmārga (ādheḍār̤e) ke pattoṃko gomūtrameṃ pīsakara ādhe jasteke ṭukar̤oṃke ūpara chāpa (lapeṭa) kara ūparase kapar̤amiṭṭī lapeṭa do, tadanaṃtara sūkha jānepara jaṃgalī kaṃḍoṃkī ām̐case gajapuṭameṃ phūm̐ka do, svām̐ga śītala ho cukanepara pīsakara netroṃmeṃ añjana karo to jhaḍe hue palaka (baraunī) punaḥ jama āveṃge tathā 5 gadhekī dār̤ha ghisakara añjana karo to śītalāmeṃ paḍī huī kaṭakara netra svaccha ho jāveṃge tathā 6-āṃvale aura gaṃdhakase māre hue tāṃbeko mahīna pīsakara ajaṃna karo to sabalavāta aura paṭala ādi saba netra roga dūra hoṃge, ye saba yatna vaidyarahasyameṃ likhe haiṃ tathā 7-5 ṭaṃka śuddha nīlāthothā aura 5 ṭaṃka phūlī huī phiṭakarī, 5 ṭaṃka pippalīke (jalameṃ bhigokara nikālī huī) bīja aura 5 māse miśrīko mahīna pīsakara aṃjana karo to phūlī, netrasrāva aura dhuṃdha ye saba vikāra dūra hoṃge tathā 8-śaṃkhakī nābhi, baher̤ekī bījī, harrakī chāla, mainasila, pippalī, kālī mirca, kūṭha aura vacako bakarīke dūdhameṃ kharalakarake golī banāo aura sūkhanepara jalameṃ ghisakara lagāo to timira, paṭala; kāṃca, ratauṃdhī, phūlā aura māṃsavṛddhi ye saba vikāra hīna ho jāveṃge, ise candrodayaguṭikā kahate haiṃ tathā 9-haldī, nīmake patte, pippalī, mirca, vāyaviḍaṃga, nāgaramothā aura harrakī chālako bakarīke mūtrameṃ 3 dina paryaṃta kharala karake goliyāṃ bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣoryadi dīyate jātaroga vinaśyaṃti timirāṇi tathaiva ca || ityuktaṃ śāṅgidhare ### [70.1.p2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1.p2) iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe śiroroganetrarogayatnanirūpaṇaṃ nāmāṣṭatriṃśastaraṅgaḥ || 38 ## Linked texts (1) - [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.513.47) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.70.1) · Pramāṇa