[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 72.41 # Amritasagara 72.41 Amṛtasāgara 72.41 - **Language:** Sanskrit ### [72.41.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.1) golī pratidina 7 dinaparyaṃta khilāo to pradararoga acchā hogā tathā 9-āṃvalekī 5 ṭaṃka bījī jalameṃ pīsakara madhu aura miśrīke 15 dinaparyaṃta caṭāo to śvetapradara naṣṭa ho jāvegā tathā 10-1 ṭaṃka mūṣakakī leṃḍī aura 1 ṭaṃka miśrīkā cūrṇa dūdhake saṃyogase pilāo to saba pradara dūra hoṃge tathā 11-dhāvaḍeke phūla, bījābola, mūṣakakī leṃḍī aura miśrakā 2 ṭaṃka cūrṇa jalake sātha do to pradararoga naṣṭa ho tathā 12--kumhārake cākakī miṭṭī, gerū, camelī, mam̐jīṭha, rasauṃta, dhāvaḍeke phūla aura rāla inakā 2 ṭaṃka cūrṇa madhuke sātha do to strīke pradara ādi samasta roga naṣṭa ho jāveṃge somarogayatna 1-miśrīke sātha pakke kele ( kadalī phala ) khilāo to somaroga dūra hogā tathā 2-madhuke sātha āṃvalekā rasa pilāo to somaroga dūra hogā tathā 3-uḍadakā āṭā, mulahaṭhī ( yā bidārīkaṃda ) aura ina donoṃke samāna miśrī, inakā 1 ṭake bhara cūrṇa dūdhake sātha 10 dinaparyaṃta sevana karāo to somaroga dūra hogā mūtrātisāra yatna 1--tāḍakī jar̤a, khāraka, mulahaṭī, aura bidārīkaṃdakā 1 ṭake bhara cūrṇa madhu aura miśrīke sātha khilāo to mūtrātisāra dūra hogā tathā 2--pavāḍa (ciroṭacā) kī jar̤a taṇḍulajalake sātha pilāo to mūtrātisāra naṣṭa hogā tathā 3--śveta mūsalī, tāḍakī jar̤a, khāraka aura pakke keloṃko dūdhake sātha sevana karāo to mūtrātisāra dūra hogā bandhyārogayatna 1--strīko nitya machalīkā māṃsa, kāṃjī, yā tila yā uḍada, yā dahī khilāo to rajodharma prāpta hokara vandhyā (bāṃjha) doṣa nivṛtta hojāvegā tathā 2-ikṣu (sāṃṭhe) ke bīja, kaḍuī tūṃbī, dātyūṇī, pīpala, gur̤a, ### [72.41.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.2) manasila, javākhāra, dārukā jāvā (madyakā besavāra arthāt masālā) raja prāpta hokara vandhyādoṣa dūra hogā tathā 3- kharaiṃṭī, gaṃgeranakī chāla, bar̤ake aṃkura, mahuā aura nāgakeśarakā 5 ṭaṃka cūrṇa, godugdha aura madhuke sātha 15 dina paryaṃta sevana karāo to niścaya hai ki bāṃjha strīke putrotpanna ho tathā 4-mālakāṃganī, rāī, vijayasāra aura vacako jalameṃ pīsakara 6 dinaparyaṃta pilāo to strīdharma hokara bandhyāroga dūra hogā tathā 5-kāle tila, soṃṭha, mirca, pīpala, bhāraṃgī aura guḍake 1 ṭaṃka cūrṇakā kvātha 14 dinaparyaṃta pilāo to rajodharma hokara rudhiragulma aura vandhyādoṣa hogā tathā 6-asagandhakā kātha godugdha aura goghṛtake sātha ṛtuprāpta kālameṃ 5 dinaparyanta nitya prātaḥkāla pilāo to garbhadhāraṇa hogā tathā 7--puṣya nakṣatrake tīna dinameṃ ukhāḍī huī śveta kaṭiyālīkī jar̤akā 2 ṭaṃka cūrṇa dūdhake sātha ṛtukālameṃ 3 dinaparyanta pilāo to niścaya garbhadhāraṇa hogā tathā 8- kaṭhaselā (khaṭaseruā) kī jar̤a, dhāvar̤eke phūla, vaḍake aṃkura aura kamalagaṭṭe inakā ḍhāī (2||) ṭaṃka cūrṇa ṛtukālameṃ jalake sātha do to niścaya garbhadhāraṇa hogā garbhastaṃbhayatna 1--jhāūkī jar̤a, atīsa, nāgaramothā, mocarasa aura indrayava inakā kvātha pilāo to giratā huā garbha ṭhahara jāvegā tathā 2-kamalanāla, kamalapuṣpa aura mulahaṭhīko dūdhameṃ auṭā kara garbhiṇī strīko pilāo to garbhasrāva thamakara dāha, pyāsa, chardi aura aruci ye samasta vikāra dūra ho jāveṃge tathā 3--gokharū, mulahaṭī, kaṭiyālī aura madanabāṇake phūloṃ ko ### [72.41.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.3) godhugdhameṃ auṭākara pilāo to garbhapāta ṭhaharakara strīke śarīrakī saṃpūrṇa vedanā dūra hogī tathā 4--bhaurīke gharakī miṭṭī, mam̐jīṭha, lajanī, kiśorā aura kamalanālako godugdhameṃ auṭākara pilāo to giratā huā garbha ṭhahara jāvegā tathā 5--mulahaṭī, sālavṛkṣake bīja, kṣīrakākolī, devadāru, kāle tila; luṇakhyā, rāmapīpala, śatāvarī, kamalanāla, javāsā, gaurīsara, rāsnā, kaṭiyālī, siṃghār̤ā, kiśorā, dākha aura miśrī ko auṭākara 7 māsakā garbha ho jānetaka pratimāṃsa 7 dina pilāo to saba prakārake upadrava śāṃta hokara garbhapātakā bhaya na rahegā tathā 6--kaitha, kaṭiyālī, bela, paṭola aura sāṃṭhī ina sabakī jaḍeṃ dūdhameṃ pakākara 8 āṭhaveṃ māsameṃ pilāo to garbha puṣṭa hokara patana bhaya na hogā tathā 8-adhele adhele bhara mulahaṭī, javāsā, kṣīrakākolī aura gaurīsara inako dūdhameṃ auṭākara navama māsameṃ pilāo to garbha puṣṭa ho patanabhaya na hogā tathā 8-soṃṭha aura kṣīrakākolīko dūdhameṃ auṭākara daśama māsameṃ pilāo to garbha gira jānekā bhaya na rahegā tathā 9-soṃṭha, mulahaṭhī, devadāru, kṣīrakākolī, kamalagaṭṭā aura mam̐jīṭha inakā kvātha dūdhameṃ auṭākara dūdha raha jānepara 100 daśaveṃ māsameṃ pilāo to sarvopadrava śāṃta hokara garbha puṣṭa aura ārogya rahegā tathā 10 dūdha, māṃsarasa aura pauṣṭika auṣadhoṃkā sevana karāo to vātanāśa hokara vātase sūkhā huā garbha puṣṭa ho jāvegā garbhiṇīroga yatna 1--mulahaṭī, raktacaṃdana, gaurīsara, khaśa aura kamalagaṭṭe inakā kvātha miśrī aura madhuke sātha pilāo to garbhaṇīkā jvara dūra hogā ### [72.41.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.4) tathā 2--raktacaṃdana, dākha, gaurīsara, khaśa mulahaṭī, dhanā, mahuā, netravālā aura miśrī inakā kvātha 7 dina pilāo to garbhavatīkā jvara dūra hogā tathā 3-cāvalakā sattu, āma aura jāmunakī chāla, inako kvāthake sātha do to garbhavatī strīkā saṃgrahaṇī roga dūra hogā tathā 4-jhāūkī chāla, aralūkī chāla, raktacandana, khiraiṃṭī, dhanā, kūḍekī chāla, nāgaramothā, javāsā, pittapāpar̤ā aura atīsa inakā kvātha pilāo to garbhiṇī strīkā atisāra, jvara saṃgrahaṇī tīnoṃ roga śamana hojāveṃge tathā 5--ḍābha, kāśa, araṃḍa aura gokharū ina cāroṃkī jar̤e, dūdhameṃ auṭākara pilāo to garbhiṇīke hṛdayakā śūla śāṃta hogā tathā 6-ḍābhakī jar̤a, dūbakī jar̤a vaca, rasauṃta, hīṃga aura sauṃcaranona inako dūdhameṃ auṭākara pilāo to garbhavatīkā apharā utara jāvegā tathā 7-ḍābha, dūba, kāśa, tīnoṃkī jar̤e dūdhameṃ auṭākara pilāo to strīkā rukā huā mūtra sukhapūrvaka utarane lagegā tathā 8-mam̐jīṭha, mulahaṭī, kūṭa, triphalā, miśrī, pāṣāṇabheda, asagaṃdha, ajamoda, donoṃ haldī, priyaṃgupuṣpa, kuṭakī, kamalagaṭṭā, raktacaṃdana aura dākha ye saba adhele 2 bhara lekara cūrṇa karo aura 1 sera goghṛtake sātha cāra sera śatāvarīke rasameṃ manda manda ām̐case pakākara rasādi jalake ghṛtamātra raha jānepara chāna lo | jo isameṃse ṭake bhara ghī pratidina sevana karāo to samasta yoniroga dūra hoṃ aura puruṣako khilāo to napusaṃka bhī mahākāmī ho jāve | tathā donoṃke saṃsargase bar̤ā parākramī dīrghāyurbaladhārī aura catura putra utpanna hogā ### [72.41.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.5) prasūta yatna 1- sām̐pakī kāṃcalī aura maruvākī dhūnī do tostrīko bālaka sukhapūrvaka tatkāla utpanna hogā tathā 2--strīke hāthapāvameṃ kākalaharīkī jar̤a bāṃdho to sukhapūrvaka tatkāla bālaka hogā tathā 3--strīko hāthapāṃvameṃ kūkūrabhaṃga aura pāṭhakī jar̤a bāṃdho to sukhapūrvaka tatkāla bālaka hogā tathā 4-uparyukta jar̤oṃke kvāthameṃ tela milākara garbhameṃ lepa karo to sukhase utpatti hogī tathā 5-pīpala aura vacako jalameṃ pīsakara bhagapara lepa karo to sukhase utpatti hogī tathā 6-strīkī nābhipara eraṃḍakā tela lagāo to sukhapūrvaka utpatti hogī tathā 7--bijaurekī jar̤a aura mahueko jalameṃ pīsakara pilāo to to sukhase bālaka hogā tathā 8--strīkī kaṭimeṃ sāṃṭhīkī jar̤a bāṃdho to sukhase bālaka utpanna hogā, ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ tathā 9--aṃdhāhūlī aura talihārī donoṃkī jar̤a strīkī kaṭimeṃ tathā 10--''muktā yā sā vimuktāśca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ | yuktaḥ sarvabhayādvabhoṃ dehi mācira mācira svāhā '' isa mantrase jalako 7 bāra maṃtrita kara strīko pilāo to sukhapūrvaka tatkāla bālaka utpanna hogā tathā 11-strī ko yaha yantra dhokara pilāo to sukhapūrvaka turaṃta bālaka utpanna ho jāvegā mūḍhagarbha yatna 1--yadi strīke garbhāśayameṃ bhagake samīpa prasava kubhāṃtise ṭeḍhā meḍhā ākara aṭakā ho to hāthoṃmeṃ ghī lagākara ati caturāī aura sāvadhānīpūrvaka bhagame hātha praveśa karo tadanantara prathama bālakako bhītarahī sīdhākarake tatkāla jīvita hī bāhara nikāla lo to prasava aura mātā donoṃkā prāṇasaṃrakṣaṇaho sakegā ### [72.41.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.6) mṛtagarbha yatna-1 strīke garbhāśayameṃ hī prasava mṛtyuko prāptaho gayā ho to hāthameṃ ghī lagākara ati caturāī aura sāvadhānīpūrvaka eka mṛta bālakoṃke aṃgoṃko khaṇḍa kara śanaiḥ śanaiḥ bāhara nikāla lo, tadanantara bhagako sahate hue uṣṇa jalase dhokara uṣṇa ghṛta yā jalase seṃka do aura nimnalikhita upāya karo to saba upadrava śāṃta hokara mātākā prāṇa saṃrakṣaṇa ho jāvegā tathā 2-kaḍuī tūṃbīke patte aura paṭhānīlodhako jalake sātha pīsakara bhagapara lepa karo to bhaga jyoṃ kā tyoṃ ho jāvegā tathā 3--palāśapāpaḍā aura gūlarake pake phala tillīke telameṃ pīsakara 21 dina paryanta lepa karo to chinna (cirī huī) bhaga gāḍhī ho jāvegī tathā 4-sāṃpakī kāṃcalī, kuṭakī aura sarasoṃko kaḍuve telameṃ pīsakara bhagako dhunī do to pūrvavat hokara saba pīḍā śāṃta hogī tathā 5-kalihārīkī jar̤ake kvāthase hātha pāṃva dhulāo to mṛtagarbhajanya bhaga pīḍā śāṃta hojāyegī makkalarogayatna 1-javākhārako uṣṇajalameṃ pīsa karake pilāo to makkalroga dūra hogā tathā 2-pippalī, gajapīpala, pipalāmūla, cavya, citraka, soṃṭha, mirca, sam̐bhālū, ilāyacī, ajamoda, sarasoṃ, pāṭha, seṃkī hīṃga, bhāraṃgī, bakāyana, indrayava, jīrā, mūrvā, atīsa, kuṭakī aura bāyaviḍaṃga inakā do ṭaṃka cūrṇa uṣṇa jalake sātha do yā kvātha banākara seṃdhānonake sātha do to makkala, gulmaśūla, āma aura vāta-kaphake samasta roga dūra hokara kṣudhākī viśeṣa vṛddhi hogī tathā-soṃṭha, mirca, pīpala, nāgakeśara, taja, patraja, ilāyacī aura dhāna inakā 2 ṭaṃka cūrṇa purāne gur̤ake sātha do to makkala roga dūra ho jāvegā ### [72.41.7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.7) varjita karma-prasūtā strīko kheda, maithuna, krodha, śītameṃ nivāsa aura mithyā āhāra mata karane do. sūtikāroga yatna 1-vātanāśaka samasta auṣadhī viśeṣakara sūtikā roga nāśa kāriṇī haiṃ. tathā 2-daśamūlakā kātha pilāo to sūtikā roga dūra hogā. tathā 3-gurca, soṃṭha, sahiṃjanā, pīpala, pīpalāmūla, cavya,citraka aura netravālākā kvātha madhuke sātha do to sūtikāroga dūra hogā. tathā 4-devadāru, kūṭa, vaca, pīpalī, soṃṭha, cirāyatā, kāyaphala, nāgaramothā, harrakī chāla, gajapīpalī, dhamāsā, gokharū, yavāsā; kaṭiyālī, giloya aura kālājīrā inakā kvātha hīṃga aura seṃdhānonake saṃyogase do to sūtikāke śūla, kāsa, jvara, mūrchā, śiroroga, taṃdrā, tṛṣā, pralāpa, atisāra aura vamana ye saba vikāra dūra hoṃge. ise devadārdhvādi kvātha kahate haiṃ. tathā 5-donoṃ jīre, sauṃpha, ajavāyana, ajamoda, dhanā, methī, soṃṭha, pīpala, pīpalāmūla, citraka, kūṭa, jhāūkī jar̤a, berakī bījī aura godhṛtameṃ talakara 4 sera godugdhameṃ auṭāo tadanaṃtara kaḍā khovā banākara 100 ṭake bhara śakkarakī cāsanīmeṃ ḍāla do aura 1 ṭake bharakī goliyāṃ banākara pratidina 1 golī prasūtā strīko do to prasūta roga, jvara, kṣaya, śvāsa, kāsa, pāṃḍu, kṣīṇatā aura vātake samasta roga dūra hojāveṃge. tathā 6-ādhā sera setuā, soṃṭhakā cūrṇa, ādhasera goghṛtameṃ talakara 5 sera godugdhameṃ ḍālo aura kaḍā khovā banākara 5 sera śakkarakī cāsanīmeṃ milā do, tadanaṃtara isīmeṃ ṭakebhara vāyaviḍaṃga, dhanā, sauṃpha, soṃṭha, mirca, pīpala, nāgakeśara aura nāgamothā inakā cūrṇa ḍālo, pāṃca ### [72.41.8](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41.8) pāṃca ṭaṃka abhraka aura kāṃtisāra ḍālo tathā icchānusāra khāraka badāmādi pauṣṭika phala ḍālakara 1 ṭake pramāṇakī goliyāṃ banālo. jo inameṃse pratidina 1 golī khilāo to prasūta, pyāsa, chardi, jvara,dāha, kāsa, śvāsa, pāṃḍuroga aura mandāgni ye samasta roga naṣṭa ho jāveṃge ise saubhāgyaśuṃṭhipāka kahate haiṃ. tathā 7-ajamoda, jīrā, vaṃśalocana, khairasāra, bijaurā, sauṃpha, dhanā, aura mocarasa ina sabake 2 ṭaṃka cūrṇakā kvātha 10 dinaparyaṃta pilāo to sūtikā jvara dūra hogā. stanarogayatna 1-vidradhiroga likhita yatna karo, 2 stanapara gāṃṭha ho to pitta nāśaka śītala yatna karo, 3 stanapara joṃka lagākara raktamocana iti śrīamṛtasāgare cikitsākhaṇḍe strīrogayatnanirūpaṇaṃ nāmaikacatvāriṃśastaraṃgaḥ ## Linked texts (1) - [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.81.31) — Soḍhala, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.72.41) · Pramāṇa