[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 73.42 # Amritasagara 73.42 Amṛtasāgara 73.42 - **Language:** Sanskrit ### [73.42.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.1) chardiyatna 1-imalīkī bījī, cāvalakī lāhī aura seṃdhānonakā cūrṇa madhuke sātha caṭāo to bālakakā dūdha ḍālanā banda hogā tathā 2-kaṭiyālīke phaloṃkā rasa, pīpalāmūla, cavya, citraka, aura soṃṭha inakā cūrṇa madhuke sātha caṭāo to bālaka dūdha ḍālanese ruka jāvegā ādhmāna yatna 1-seṃdhānona, soṃṭha, ilāyacī, sekī hīṃga aura bhāraṃgīkā cūrṇa madhuke sātha do to apharā, śūla, donoṃ udararoga dūra hoṃge mūtrāvarodha yatna-pīpala, mirca, ilāyacī sendhānona aura miśrī inhīṃkā cūrṇa madhuke sātha caṭāo to bālakakā rukā huā mūtra utarane lagegā lālāpravāha yatna 1-gaurīsara, tila aura lodha inakā kvātha madhuke sātha pilāo to bālakakā lāra bahanā banda ho jāvegā mukhapākayatna 1-pīpalakī chāla aura patte pīsakara madhuke sātha caṭāo to bālakake mukhake chāle acche ho jāveṃge nābhiśotha yatna 1--pīlī miṭṭīko agnise tapākara dūdha ḍālake isa miṭṭīse nābhiko seṃkoto nābhīkī sūjana acchī hogī nābhipāka yatna 1-tapta ghṛtase sahatā huā seka karo to nābhi ( śuṇḍi ḍhaṃuḍī ) kā pakāva acchā hogā gudāpāka yatna 1-rasauṃtako jalameṃ ghisakara lepa karo to gudākā pakāva acchā hogā tathā 2-śaṃkha, mulahaṭī aura rasauṃta inako jalameṃ pīsakara lepa karo to gudākā pakāva acchā hogā daṃtarogayatna 1-dhāvar̤eke phūla aura pīpalako āṃvaleke rasameṃ pīsakara dāṃta nikalaneke prathama hī masūḍhoṃpara lepa karo to khiṃḍa biṃga (duhare) ugate hue dāṃta uttama sarala paṃktimeṃ ugeṃge kṛmirogayatna 1-palāśapāpar̤ā, nīmakī chāla | saham̐janekī jar̤a, ### [73.42.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.2) nāgaramothā, devadāru aura vāyabiḍaṃga inake 1 ṭaṃka cūrṇakā kvātha 7 dinaparyaṃta pilāo to bālakake peṭake kṛmi naṣṭa hokara jvara śāṃta ho jāvegā bhī smaraṇa rakkho ki bālakako eka varṣakī avasthātaka auṣadha eka eka rattīke baḍhāvase aura dūsare varṣase eka māseke pramāṇase denā cāhiye grahadoṣayatna 1--gorakhamuṃḍī aura khaśake kvāthase bālakako snāna karāo yā haldī aura kūṭako candanase ghisakara lepa karo to saba grahadoṣa dūra hoṃge tathā 2-sāṃpakī kāṃculī, lahasuna, sarasoṃ, nīmake patte, billīkī viṣṭhā, bakareke bāla meṃḍhāsiṃgī aura vacako madhumeṃ pīsakara dhūnī do to bālakake saba grahadoṣa dūra hoveṃge skaṃdagraha yatna 1-sarasoṃ, sāṃpakī kāṃculī, vaca, kākalahārī, ūṭake bāla aura bakareke bāla inake cūrṇako ghīmeṃ milākara dhūnī do to skaṃda grahakā doṣa chūṭa jāvegā skandāpasmāra yatna 1--belakī jar̤a, sirasakī jar̤a, śveta dūba sarasoṃ, pār̤ha, mahuā, śveta bāvacī, kāyaphala, kusumbha, vāyaviḍaṃga, sam̐bhālū, gūlara, khiraiṃṭī, cirapoṭaṇī, kālī tulasī, bakāyana aura bhāraṃgīke kvāthase snāna karāo to skandāpasmāra grahadoṣa chūṭa jāvegā tathā 2-gāya, bhaiṃsa, bheḍī, bakarī, ghoḍā, gadhā aura ūm̐ṭake mūtrameṃ tela pakākara mardana karo to skandāpasmāra dūra hogā tathā 3-śirake bāla, hāthīke nakha aura bailake romoṃko ghīmeṃ milākara dhūnī do to skandāpasmāra doṣa chūṭa jāvegā tathā 4-javāsā, mainasila, kastūrī aura kevāṃcakī jar̤a inake cūrṇakī dhūnī do yā bālakake galemeṃ bāṃdho to skandāpasmāra doṣa dūra hogā ### [73.42.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.3) tathā 5-bālakako cauhaṭe (caumārga) meṃ snāna karāo to skandāpasmāra aura viśākhā donoṃ doṣa dūra hoṃge śakunīyatna 1--betakī lakar̤ī, āmakī jar̤a aura kaithakī jar̤a inase bālakako snāna karāo to śakunīgrahakā doṣa dūra hogā tathā 2-jhāūkī jar̤a, mahuā, khaśa, gaurīsara, kamalanāla, padmakāṣṭha, lodha, priyaṃgupuṣpa, mam̐jīṭha aura gerūko jalameṃ pīsakara ubaṭana karāo to śakunigraha doṣase bālaka chūṭa jāvegā tathā 3-śatāvarī yā indrāyaṇakī jar̤a yā nāgadavāṇī yā kaṭiyālī yā sahadeīkī pūjākara galemeṃ bāṃdho to śakunīgraha doṣa miṭa jāvegā tathā 4-grahako tila, cāvala, mālā, haratāla aura manasilakā vidhivat balidāna do to śakunī grahadoṣa chūṭa jāvegā tathā 5-skaṃdāpasmāralikhita yatna bhī śakunīgrahadoṣako śāṃta kara sakate haiṃ revatī yatna-1 asagaṃdha, meṃḍhāsiṃgī, gaurīsara, sāṃṭhīkī jar̤a, sevatīke phūla aura vidārīkaṃda inake kvāthase snāna karāo to revatīgrahake doṣase bālaka acchā ho jāvegā tathā 2-telakā mardana karo, yā kūṭa, rāra, gūgala, khaśa, haldī inake cūrṇakī dhūnī do to revatīgrahadoṣa dūra hogā tathā 3-sugaṃdhita śveta puṣpa, lāhī, dūdha, dahī aura raṃdhī sāla (cuḍā huā pohā) bālakake ūpara utārakara snāna karāo aura inhīṃ padārthoṃse gośālāmeṃ dhūnī do to revatīdoṣa dūra hogā pūtanāgrahayatna 1--nīmakī chāla, viṣṇukrāṃtā aura vaṇi (ruīka jhār̤a) kī chāla inake kvāthase bālakako snāna karāo to pūtanā grahadoṣase bālaka mukta hogā tathā 2-vidārīkaṃda, śveta dāla, haratāla, mainasila, rāla aura kūṭake ### [73.42.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.4) kvāthameṃ tela yā ghṛta pakākara bālakake mardana karo to pūtanā doṣa dūra hogā gaṃdhapūtanā yatna 1-nīma, paṭola, kaṭiyālī, giloya aura aḍūseke pattoṃke kvāthase snāna karāo to gandhapūtanā doṣa chūṭa jāvegā tathā 2--pīpala, pīpalāmūla aura donoṃ kaṭiyālīke kvāthameṃ goghṛta pakākara mardana karo to bālaka gandhapūtanā doṣase mukta ho jāvegā tathā 3-keśara kapūra, kastūrī aura candana inako mahīna pīsakara netroṃpara lepa karo to gandhapūtanākā doṣa chūṭa jāvegā tathā 4-kuttekīviṣṭhā, bālakake bāla, lahasanakī chāla aura ghī bālakaparase utārakara caukapara ḍāla do to gaṃdhapūtanādoṣa dūra hogā śītapūtanā yatna 1-gomūtra, ajā ( bakarī ) mūtra, devadāru, nāgaramothā aura caṃdanādi sugaṃdhita padārthoṃmeṃ tela pakākara mardana karo to śītapūtanā grahakā doṣa dūra hogā. tathā 2-kuṭakī, nīmakī chāla, khairasāra, palāśakī chāla aura kāhūkī chālameṃ ghṛta pakākara bālakako khilāo yā mardana karo to śītapūtanā grahakā doṣa chūṭa jāvegā. tathā 3-nīmake pattoṃkī dhūnī do, ciramakī mālā pahināo to śītapūtanā doṣa dūra hogā. tathā 4-nadīke kināre śītapūtanāke nāmase mūm̐ga aura cāvala arpaṇa karo to śītapūtanādoṣa dūra hogā. mukhamaṃḍikāgraha yatna 1-kaitha, bela, araṇyā ( agnimantha ), aḍūsā, śveta araṃḍa aura kūṭa inake kvāthameṃ snāna karāo to mukhamaṃḍikāgrahadoṣase bālaka mukta hogā. tathā 2-bhaṃgarekā rasa aura vaca, telameṃ pakākara mardana karo to mukhamaṃḍikā dūra hogī. tathā 3-rāra aura kūṭa inake kvāthameṃ ghṛta pakakāra mardana karo to mukhamaṃḍikā doṣa dūra hogā. ### [73.42.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.5) tathā 4-gośālāmeṃ bali dekara "alaṃkṛtā kāmavatī subhagā kāmarūpiṇī| goṣṭhamadhyalayaratā pātu tvāṃ mukhamaṃḍikā ||" isa maṃtrase abhi ṃtrita jalameṃ snāna karāo to mukhamaṃḍikākā doṣa dūra hogā. naigameyagrahayatna 1-belakī jar̤akā bakkala, araṇyākī jar̤a aura kaṇagacakī jar̤a inake kvāthameṃ bālakako snāna karāo to naigameyakā doṣa nivṛtta hogā. tathā 2-priyaṃgupuṣpa, javāsā, sauṃpha aura citrakakī chāla inakā kvātha gomūtra, dahī aura kāṃjī ye saba telameṃ pakākara bālakake mardana karo to naigameyagrahakā doṣa dūra hogā. tathā 3-tila, cāvala, phūlakī mālā aura modaka, miṭhāī ādi "ajānanaścalākṣikṣūḥ kāmarūpī mahāyaśāḥ | bālātpalāyito devo nagameyo'bhirakṣatu" isa maṃtrase bālakapara 7 vāra utārakara vṛkṣakī pīṭhapara ḍālo to bālaka naigameyagrahake doṣase acchā ho jāvegā. ye saba yatna bhāvaprakāśameṃ likhe haiṃ. naṃdāmātṛkāyatna 1-nadīke donoṃ tīroṃkī miṭṭīkā putalā, cāvala, 7 śveta phūla, 7 dhvajā, 7 dīpaka, gulagulī (gulagulā), pāna, gandha, dhūpa, māṃsa aura madya ye eka korī sarāīmeṃ dharake "oṃ namo bhagavate rāvaṇāya hana hana muṃca muṃca svāhā" isa maṃtrase bālakapara utāra karake madhyāhna samaya pūrva diśāke caumārgapara bali do aura pīpalakā pattā bālakake śirapara dharake snāna karāneke anaṃtara sarasoṃ, meḍhāsiṃgī, nīmake patte aura śivanirmālyakī dhūnī do to isī bhāṃticāradina karanese nandāmātṛkā doṣa nivāraṇa hogā. śubhadāmātṛkā yatna 2-savāsera cāvala, dahī, madya, tila aura machalīkā māṃsa ye saba eka korī sarāīmeṃ dharakara "oṃ namo rāvaṇāya ### [73.42.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.6) hana hana muṃca muṃca phaṭ phaṭ svāhā" isa maṃtrase bālaka para utāra karake saṃdhyā samaya paścimake caumārgapara bali do aura śītala jalase snāna karāke śivanirmālya, khaśa, billīke roma, ghṛta vā dūbakī dhūnī do. isī prakāra tīna dina bali dekara 4 dina yathāśakti brāhmaṇa bhojana karāo to śubhadāmātṛkā doṣa mukta hogā. pūtanāmātṛkāyatna 3-nadīke donoṃ taṭoṃkī miṭṭīkā putalā, pāna, lālapuṣpa, raktacandana, 7 dhvajā, dīpaka, bhāta, māṃsa, madya ye saba korī sarāīmeṃ dharakara "oṃ namo rāvaṇāya namaḥhana hana muñca muñca trāsaya trāsaya svāhā svāhā" isa mantrase bālakapara utārā karake tīsare prahara dakṣiṇa diśāke caumārgapara bali do aura śivanirmālya, gūgala, sarasoṃ, nīmake patte aura meḍhāsiṃgīkī dhūnī do isī prakārakā 3 dinakarake anantara cauthedina yathāśakti brāhmaṇa bhojana karā do to bālaka pūtanāmātṛkāke doṣase chūṭa jāvegā mukhamaṃḍikāmātṛkā yatna 4-nadīke donoṃ tīroṃkī miṭṭīkā putalā kamalapuṣpa, gandha, tāṃbūla, śvetapuṣpa, 4 diye, 13 mālapue, machalīkā māṃsa, madya aura chāṃcha ye saba vastuyeṃ korī sarāīmeṃ dharakara "oṃnamo, rāvaṇāya hana hana maṃtha maṃtha svāhā" isa mantrase bālakapara utārā karake tīsare prahara uttara diśāke caumārgapara bali do, isī prakāra 3 dina manohara itihāsādi sunāo to motījvara śāṃta hokara rogīkī pīr̤ā śāṃta hogī tathā 2-cirāyatā, soṃṭha ghisakara pilāo, kālā agara ghisakara pilāo | tulasīkā rasa, gobarakā rasa, jīre aura sonāmakkhī bhasma ghisakara pilāo, sāṃbharakā sīṃga, caṃdana, jīrā, ### [73.42.7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42.7) netravālā, nāgaramothā, cirāyatā, kūḍā, kālā jīrā, giloya, ilāyacī aura kamalagaṭṭeko ghisakara pilāo to motījvara śāṃta hogā tathā 3-śvetacandana, lālacaṃdana, netravālā, pittapāpar̤ā nāgaramothā, soṃṭha, cirāyatā aura khaśakā kvātha pilāo to dāhaglāni, pralāpa, vikalatā, timira aura pitta ye saba upadrava śānta hoṃge tathā 4-laghuśivaṇī, dākha, netravālā, candana, nāgaramothā, khaśa, pittapāpar̤ā aura mulahaṭī inakā aṣṭāveṣa kvātha madhuke sātha do to tathā 5-raktacaṃdana, dhanā, kālāvālā, pittapāpar̤ā nāgaramotha aura soṃṭha inakā kvātha do, bar̤ake patte aura bājareke āṭekā kvātha do podīnā, vanatulasī aura śyāma tulasīke rasameṃ miśrī ḍālakara tīna yā sāta dina pilāo, nāgaramothā, kapūrakācarī, vanatulasī, pittapāpar̤ā aura soṃṭha itakā kvātha do to motījvara śāṃta hogā tathā 6-‘‘oṃnamo aṃjanīputra brahmacārīvācā avicala svāmin ukārya sārikhā kṣāṃkṣaḥ magadhadeśarāya bar̤esthānake tahām̐ mūsalīkaṃda brāhmaṇane madhurā utpanna kiyā pṛthvīmeṃ mokalyo hanumanta vācā balīpar̤ā hanumaṃtajī dṛṣṭi par̤o hanumantanāmena gaccha gaccha svāhā ’’ isa mantrako śuddha hokara 108 bāra japo aura candana, agara, dhūpa, śvetapuṣpako rakhake miṭṭīke pātrameṃ dharake rogīke mātheparase utāra śuddha jalameṃ ḍāla do to manthajvara śāṃta hokara rogī samasta pīr̤āse vimukta hogā iti amṛtasāgare cikitsākhaṇḍe bālarogamaṃthajvarayatnanirūpaṇaṃ nāma dvicatvāriṃśastaraṃgaḥ ## Linked texts (2) - [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.28.109) — Sanskrit - [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.83.288) — Vaṅgasena, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.73.42) · Pramāṇa