<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 8.1

# Amritasagara 8.1

Amṛtasāgara 8.1

- **Language:** Sanskrit

### [8.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.1)

226 nidrā-nīṃda lenese sukha prāpti, śramakā vināśa, netroṃko lābha  
pahum̐catā hai. parantu grīṣmaṛtuke vyatirikta anya kālameṃ dinako sonā  
varjita hai. kāraṇa ki dinako sonese pyāsa, śūla; hicakī, ajīrṇa  
ho to dinako sonese kucha hāni nahīṃ, bhojanake paścāt sonese kapha  
mala, kapha, pitta, naṣṭa hote haiṃ, parantu madātura, kṛśa, thakita ( danta,  
tālu, hastaroga. hicakī, ulaṭī; śira pīḍā; mūrcchā aura mukhaśothake rogī ) ina puruṣoṃko dātona nahīṃ karanā cāhiye kintu  
kulle kareṃ  
228 mukhaprakṣālana-mukhako ṭhaṃḍhe pānīse dhonese rakta, pitta; śoṣa aura  
mukhakī kīleṃ ādi roga naṣṭa hote haiṃ  
229 hastapādamakṣālana-hātha pāṃva dhonese netroṃkī jyoti, bala,  
230 gaṃḍūṣa-kulle karanese mukhaśotha, dantaroga, svaraghāta, oṣṭharoga,  
231 abhyaṃga-ubaṭana karanese bālavṛddhi, sukhaprāpti aura varṇa svaccha  
hote haiṃ  
232 mardana-taila ādi mardanase puṣṭatā, balavṛddhi, śramakā nāśa hotā  
netrake roga dūra hote haiṃ, sundaratā, pavitratā, tathā rucikī viśeṣa  
234 śirobhyaṃga-mastakamaiṃ tela lagānese keśameṃ svacchatā aura  
śobhā ātī hai, netroṃmeṃ śakti ātī hai, karṇaroga, hanugrahako dūra  
rṇameṃ śirobhyaṃga mata karo  
235 snāna--snāna karanese vāta, śrama, maila, khujāla, apavitratā naṣṭa  
bādī, ādhmāna, rocaka, ajīrṇa aura bhojanake paścāt kālameṃ snāna  
236 candana--tilaka dhāraṇase pyāsa, mūrcchā, durgandha, śrama, bādī  
238 añjana--lagānese netra nirmala va niroga rahate haiṃ; jyoti va śobhā  
bhojana karane tathā śira dhoneke paścāt añjana (kājala aura surmā  
ādi ) lagānā niṣiddha hai  
239 uṣṇoṣadhāraṇa-pagaḍī, dupaṭṭā, ṭopī ādi dhāraṇase śīśa, keśa  
243 yaṣṭi--lakar̤ī char̤ī lāṭhī ādi dhāraṇakaranese utsāha sthiratā,  
pāṃva hī hai  
244 vyāyāma--kasarata aneka prakārakī hai jisameṃ “1 daṃḍa 2 baiṭhaka,  
3 kasababa” ye tīna mukhya haiṃ, vyāyāma karanese śarīrameṃ ārogyatā,  
pācana, bala, māṃsameṃ dṛr̤hatā puṣṭatā, tīkṣṇatā, utsāha, taruṇāī. aura  
cikane padārtha bhakṣaṇārtha mile to atilābha ho, vasaṃta, varṣā aura  
śītameṃ adhika tathā inase vyatirikta ṛtuoṃmeṃ thor̤ā vyāyāma karanā  
śarīra thaka jānepara kaṃṭha, grīvā lalāṭa ādimeṃ, pasīnā ānepara  
vyāyāmase nivṛtta hojānā cāhiye, bhojana, maithuna aura mārga gamana  
karanepara tatkṣaṇa vyāyāma kadāpi mata karo, atikṛśa, kāsa, śvāsa,  
kṣayī, raktapitta aura śoṣarogayukta puruṣako vyāyāma karanā atihī  
varjita hai. aṃgrejī vyāyāmase pahile to capalatā viśeṣa rahatī hai. parantu  
246 balanāśaka- 1 durgaṃdhita māṃsa, 2 vṛddhā ( 35 varṣase adhikavayavālī ) strī, 3 bālārka, 4 navīna dadhi, 5 prabhātakālika maithuna, 6 niśi  
divasa nidrā athavā bhūkhe sonā ye chaḥ padārtha bala tathā prāṇanāśaka haiṃ  
246 balakāraka-1 navīna māṃsa, 2 navīna ( tatkāla banāyā huā  
uṣṇa ) anna, 3 bālā ( 16 se 25 vā aṭṭhāīsa varṣatakakī vayavālī )  
ṛtucaryā, dinacaryā, rātricaryā.  
ṛtucaryā dinacaryā rātricaryā tathaiva ca  
dvāviṃśapramite bhaṃge kathyate hi mayā kramāt

- [Previous: 7.20](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.7.20)
- [Next: 8.22.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.1)
- [Up: 8](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8)

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.1) · Pramāṇa
