<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 8.22

# Amritasagara 8.22

Amṛtasāgara 8.22

- **Language:** Sanskrit

### [8.22.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.1)

1 vāta prakopa--kaṭu' tīkṣṇa, kaselī, rūkhī, halakī thor̤ī  
vastu aura bāsī (rātrikā bacā huā) annabhakṣaṇa, saṃdhyākālika  
maithuna, śoka, bhaya, pariśrama, meghācchāda, prahāra, anna, jala parityāga,  
kāmadeva, jāgaraṇa, ajīrṇa ina 14 vegoṃke pratirodha aura jalameṃ  
2 pittaprakopa-tillī, kāṃjī, madya, dahī, machalī, kaṭu, tīkṣṇa  
namaka, khaṭāīke bhakṣaṇa, śaradṛtuke dhūpameṃ bhramaṇa, krodha, maithuna, vidāhī  
padārtha bhakṣaṇa, upavāsa, tṛṣā, kṣudhāvarodha, aura ajīrṇake karanese  
3 kapha prakopa-dahī, dūdha, navīnānna, śītala jala, khaṭāī, namaka,  
ghī, tila, bhārī (maidā, ādika gariṣṭha) vastu, machalī aura mīṭhī  
vastuke bhakṣaṇa, divasa nidrā, agnimāṃdya aura prātaḥkālahī bhojana  
dhyāna rakhanā cāhiye  
1 himaṛtumeṃ āhāra vihāra-gau tathā bhaiṃsakā navīna ghī, guḍa  
soṃṭhayukta harreṃ, mīṭhā dahī, tila gehūm̐, ur̤ aura miśrī ādi miṣṭa  
padārtha bhakṣaṇa karanā, namaka milākara tela mardana karanā nirvāta  
sthānameṃ rahanā aura navīna uṣṇa (ūrṇa) vastra pahananā cāhiye  
2 śiśiraṛtumeṃ āhāravihāra-pippalīyukta harreṃ, kālī miraca,adarakha,  
navīna ghī, seṃdhā namaka, uttama gur̤a, dahī khānā aura pūrvokta himaṛtu  
likhita āhāra vihāra karanā cāhiye  
3 vasaṃtaṛtumeṃ āhāravihāra-isa ṛtumeṃ kupita kapha rogoṃko utpanna  
citrakacūrṇa tathā kaphahārī padārtha sevana karanā cāhiye  
4 grīṣmaṛtumeṃ āhāravihāra-grīṣmaṛtumeṃ sūrya apane tejase  
prāṇimātrakā bala hara letā hai | isaliye khaśa ādike parde lage hue

### [8.22.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.2)

śītala sthānameṃ tathā vṛkṣoṃkī saghana chāyāmeṃ phuhāre ādike samīpanivāsa karanā lābhakara hai | guḍasaṃyukta harre, madhura bhojana, dākha, kṣīra,  
śrīkhaṃḍa (sikharana), sattū, miśrī, anāra ādikā rasa (śarbata),  
cikane aura śītala padārthoṃkā bhakṣaṇa, jalakrīḍā, khaśake paṃkhoṃkā  
pavana, candana kapūrādikā lepana, divasa nidrā aura sugaṃdhita puṣpoṃkā  
sevana karanā cāhiye| parantu isa ṛtumeṃ tīkṣṇa, namaka, khaṭāī,  
vidāhī, padārtha, madya, śrama, dhūpameṃ ghūmanā ye hānikāraka haiṃ  
yava, soṃṭha, miracī, pīpalāmūla. citraka aura saiṃdhānamaka yukta dahīṃkā  
maṭṭhā bhakṣaṇa, uṣṇa jala, kūpa jala, śveta vastra, bhramaṇa, halakā bhojana  
aura virecana (julāba) karanā cāhiye, parantu dinako sonā, śrama,  
dhūpa, tālābakā jala, dahī vanameṃ, nivāsa aura viśeṣa maithuna ye  
hānikāraka haiṃ  
isaliye miśrīyukta haraiṃ, miśrī, ṣaṣṭicāvala, mūṃga, sarovarakā jala aura  
auṃṭe hue dūdhakā sevana karanā cāhiye, parantu tīkṣṇa vastu, namaka,  
khaṭāī, āsava (madya) bhakṣaṇa dhūpameṃ ghūmanā, pūrvadiśākā pavana lenā  
viśeṣataḥ-ukta ṛtucaryāke niyamānusāra vyavahāra rakhanese ṛtujanya  
vyādhikā bhaya nahīṃ rahatā, puruṣoṃko cāhiye ki, ina niyamoṃse  
ṛtuparyaṃta nirvāha na kara sakeṃ to pratyeka ṛtuke aṃtima 7  
dina paryaṃta to avaśyahī niyamako nibāheṃ aura āṭhaveṃ  
dinase agrima ṛtucaryāke āhāra vihārakī ora dhyāna dekara bartāva  
kare to sadaiva rogarahita rahakara ṛtujanya vyādhiyoṃke cakrase  
vimukta hoveṃge  
dinacaryā vicāra-isameṃ dinabharake vyavahārakī vidhi likheṃge. tumako

### [8.22.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.3)

cāhiye ki 4 ghar̤ī rātri śeṣa rahe (4|| baje prātaḥkāla) nidrā tyāgatehī  
parabrahma paramātmākā dhyāna karake paścāta śayyāse uṭhakara mala mūtra  
uttarakī ora mukha karake baiṭhanā uttama hogā anaṃtara maladvāra aura  
liṅgendriyako jalase śuddha kara hātha pām̐vako mṛttikā lagākara śuddha karo  
aura jalake kulle karake morachalī ādi sīdhe vṛkṣakī 12 aṃgula  
lambī tathā hāthakī kaniṣṭha aṃguli samāna moṭī datonakī agrabhāgakī  
śītala jalake 12 kulle karake śītala jalase hī mukha dhovo, tadnaṃtara seṃdhā namaka kucha soṃṭha aura siṃke jīreke mahīna cūrṇako dāṃtoṃmeṃ  
ghisakara mum̐ha dhoḍālo to aise niyamase mukharoga tathā mukhadurgandha  
kadāpi na hogī, phira śarīrameṃ nārāyaṇādi telakā mardana karake isakī  
cikanāī miṭāneke liye besana ( caneke āṭe ) ādike ubaṭanase  
śarīrako svaccha karalo aura śaktike anusāra vyāyāma ( kustī,  
kamarake nīce to adhika uṣṇa aura kamarake ūpara gunagune ( kucha  
uṣṇa ) jalase śarīrako dhoo aura bhalī bhāṃti snāna karake śarīra  
mātrako nirmala karalo, paścāt sandhyopāsana, agnihotra, gāyatrī  
mantrādika japa karake deva, gau, brāhmaṇa, guru, ācārya, mātā pitā,  
atithi ādikā namana, pūjana kramaśaḥ karo aura śaktike anukūla anna  
vastra suvarṇa graṃthādikā dāna uttama vidvān brāhmaṇako śraddhā bhakti sameta  
dekara madhyāhna samaya bali vaiśvadeva (agnise bane hue pakānnakī āhutī )  
karo, yadi usa samaya bhāgyavaśa koī abhyāgata ā pahum̐ce to use  
sādara bhojana karāke kuṭumbasahita āpa bhojana karo, rasoīkā

### [8.22.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.4)

makāna aise sthānapara honā cāhiye, ki jahāṃ kāphī svacchatā ho tathā  
havā bhī khūba pahum̐ca sakatī ho, bhojanapātroṃko svaccha tathā sundara  
rakhanā cāhiye, bhojana karaneke samaya mātā, pitā, vaidya, mitra aura  
pākakarttāke vyatirikta kisī anyako samīpa na rahane do, kyoṃki  
bhojanapara aise kuṭumbī jana tathā mora, cakora, vānara aura murgākī  
bhojana karaneke samaya prathama namakasahita adarakhake do tīna ṭukaḍe  
khāo tadanaṃtara madhura, cikanā, hitakārī padārtha-mūm̐ga, cāvala, ghṛtayukta  
gehūṃkī roṭī, uttama śākapatrādike sātha dhairyatāpūrvaka khāo aura  
antako rucipūrvaka miśrīyukta dūdha pīkara niyamānusāra jala pio,  
kyoṃki bhojanake ādimeṃ jala pīnese mandāgni tathā bhojanake aṃtameṃ  
madhya madhyameṃ thor̤ā thor̤ā pānī dhīre dhīre pīnā cāhiye; jisase  
anna-pācana hokara ajīrṇa aura vikārakī nivṛtti ho jāve, ajīrṇa  
miśrīyukta dūdha rucipūrvakapīkara maithunameṃtatpara hoo, kyoṃki dugdha  
tatkṣaṇa baladātā tathā balavardhaka hai  
śaktipūrvaka nityaprati bāraṃbāra strīsaṃga karanesebhī harṣa bar̤hakara roga tathā  
yathāśakti maithuna karanā cāhiye, kyoṃki anyathā karanese śarīra roga,  
grasta hokara bala kṣaya ho jāvegā, varṣā tathā grīṣmaṛtumeṃ pandrahaveṃ dina  
yathāśakti strīsaṃga karo nahīṃ to balarahita; rugṇa hojāoge, śītaṛtumeṃ  
rātri; grīṣmameṃdivasa aura varṣāṛtumeṃ rātri yā dinako, megha garjanake  
samaya strīsaṃga karo to kadāpi rogagrasita na hooge

### [8.22.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22.5)

jāgatā ho, 5 malīnatāyukta rahanevālī, 6 garbhiṇī ( sātamāsake uparāṃta garbhavālī ) aura 7 upadaṃśa rogagrasta ina sāta daśāoṃmeṃ kisī  
strīse maithuna matakaro nahīṃto rogagrastaho jāoge  
tathā 1 bhayātura, 2 adhairyavān, 3 kṣudhita, 4rogī, 5tṛṣita 6 bālaka,  
7 vṛddha aura 8 malamūtrake vegayukta daśāmeṃ maithuna mata karo, bahuta maithuna  
mata karo nahīṃ to tumako 1 śūla, 2 khāṃsī 3 viṣamajvara, 4 kṣīṇatā,  
5 kṣayī aura 6 vātaja pakṣāghātādi roga utpanna hojāveṃge  
maithunake paścāta snāna karake miśrīyukta uṣṇa dugdha, miṣṭarasa aura  
āsava pio aura paṃkhese maṃda maṃda pavana lekara śayana karo. dinako  
bahuta sone rātriko adhika jāgaraṇakā prasaṃga mata lāo. 5 ghar̤ī rātri  
avaśiṣṭa rahe ( 4 baje prātaḥkāla ) 8 aṃjalī ( callū ) śītala miṣṭajala pāna karo to saba roga dūra hokara pūrṇāyuko prāpta hooge. yaha  
rakhakara caloge to sukhapūrvaka āyuṣya vyatīta karake nirogī bane rahoge  
iti śrī amṛtasāgare vicārakhaṇḍe ṛtucaryā dinacaryārātricaryādi nirūpaṇaṃ nāma  
dvāviṃśatitamastaraṃgaḥ

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.8.22) · Pramāṇa
