[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Amritasagara](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara) › 9.23 # Amritasagara 9.23 Amṛtasāgara 9.23 - **Language:** Sanskrit ### [9.23.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.1) viṣadoṣa, maṃdāgni, ślīpada, kuṣṭha, visarpa, prameha, ajīrṇa, bhrama, kāsa, śvāsa, pīnasa, mṛgī, unmāda, atisāra, tathā nāka, tālū, kāna, oṣṭha, kānakā pakāva, jihvāroga, pitta roga, kapharoga, medovṛddhi śirograha, pārśvaśūla, aruci aura tatkālika jvara ye saba roga naṣṭa hoveṃge vamanavarjana--timira (ratauṃdhī), gulma, udararoga, nirbalatā, prahāra, meḍoroga, sthūlaroga, udāvartta, vātaroga ina rogoṃse grasita, durbala, vṛddha, kṣudhita manuṣya aura garbhiṇī strīko vamana na denā cāhiye vamanakriyā--1--patalī peja (arthāt bhedaḍī, rābaḍī) saiṃdhānamaka yā madhu yā vaca khilākara uṣṇa jala pilāke galemeṃ aṃgulī calāo to vamana ho tathā 2--kuṭakī, mainaphala, phiṭakarī, tamākhūṃ, nīma yā kisī anya tīkṣṇa vastukā cūrṇa uṣṇa jalake sātha pilāo to vamana hogā vamana karāneke paścāt śuddha jalase kulle karāke jihvāpara jīrā ādi lagādo aura bijaurā (turaṃga) ādi uttama vastu khilākara sugandhita dravya (atara) sum̐ghānā cāhiye virecanavicāra--prathama vidhipūrvaka vamana karāke kapharoga pakanetaka pācaka auṣadhi do tadanaṃtara śarad yā vasaṃtaṛtumeṃ virecana do to jīrṇajvara, malasaṃgraha, vātarakta, bhagaṃdara, arśa, pāṃḍu, udararoga, gulma, hṛdroga, yoniroga, aruci, upadaṃśa, prameha, vraṇa, viśūcikā, netraroga, kṛmi, śūla, kuṣṭha, karṇaroga, nāsikāroga, śirograha, śotha aura mūtrāghāta ye saba roga dūra hoveṃge, yadi kisī rogakī nivṛtti virecanase hī virecanavarjana-bālaka, vṛddha, kṣīṇa, bhayātura, śramayukta, navīna ### [9.23.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.2) jvarayukta, tṛṣita, sthūla, prahārayukta, mandāgni, medoroga, bālaka tathā cikane yā rūkhe śarīravāle manuṣya tathā garbhiṇī aura prasūtā strīko virecana mata do viśeṣaḥ-vātaprakṛtivāleko tīkṣṇa, pittaprakṛti vāleko komala aura kaphaprakṛtivāleko madhya virecana denā cāhiye virecakapadārtha--dākha, dūdha, harre ādi komala, nisota, kuṭakī kiramāla ādi madhyama aura thūharakā dūdha, cokha, dātyūṇī, jamālaghoṭā aura icchābhedī rasa ye tīkṣṇa padārtha haiṃ virecanakriyā-virecana deneke pāṃca sāta dina pahilese 2 ṭaṃka sonāmakkhī, 1 ṭaṃka jīrā, 2 ṭaṃka sauṃpha, 2 ṭaṃka dākha 2 ṭaṃka gulābapuṣpa aura 10 ṭaṃkabhara śakkara SIII- tīna pāva pānīmeṃ auṭākara SI pāvabhara raha jānepara chānake 4 dina pilāo to mala pacakara śuddha recana hotā rahegā, isapara ghṛtayukta cāvaloṃkī khicar̤īko chor̤a aura kucha mata khilāo || tadanaṃtara pāṃcaveṃ dina 10 ṭaṃka sonāmakkhī, 10ṭaṃka nisota, 10 ṭaṃka gulakaṃda 2 ṭaṃka jīrā, 2 ṭaṃka sauṃpha, 10 ṭaṃka śakkara ina sabako jalameṃ auṭākara do cāra dinataka pilāo to virecana hogā, birecana jāno ṣaḍaṛtuvirecana-1vasantameṃ sonāmakkhī, nisota, gulābapuṣpa sauṃpha aura jīrekā virecana śakkarake sātha do. 2-grīṣmameṃ miśrīke sātha nisotakā virecana do, 3-varṣā meṃ madhuke sātha nisota pippalī, drākṣā aura soṃṭhakā virecana do, 4-śaradameṃ miśrīke sātha nisota, dhamāsā, nāgaramothā, drākṣā, netravālā mulahaṭhī, candana aura sonāma kkhīkā virecana do, 5-hemantameṃ uṣṇa jalake sātha nisota, citraka, ### [9.23.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.3) pāṭha, cava, vaca aura sonāmakkhīkā virecana do aura 6-śiśiraṛtumeṃ madhuke sātha nisoṃta, pippalī, soṃṭha, seṃdhānamaka aura sonāmakkhīkā virecana denā cāhiye virecanārtha abhayādimodaka, harrakī chāla, mirca, soṃṭha, vāyaviḍaṃga, āṃvalā, pippalī, pippalīmūla, taja, patraja, nāgaramothā ye saba samāna; ina sabase triguṇī dātyūṇī ina sabase aṣṭaguṇī nisota aura ina sabase chaḥguṇī miśrī ina sabako mahīna pīsakara madhuke sātha 2 ṭaṃka pramāṇakī goliyāṃ banā lo aura 1 golī prātaḥkāla śītala jalake sātha do to uṣṇajala na pīnetaka virecana hote hī raheṃge, jo isase viśeṣa virecana ho jāve to viṣamajvara, mandāgni, pāṇḍu, kāsa, bhagandara, rājayakṣmā, arśa, kuṣṭha, netravikāra, gaṇḍamālā, udararoga, vātaroga, ādhamāna, mūtrakṛcchra, aśmarī tathā jaṃghā aura kaṭikī pīḍā ye saba vikāra dūra hokara taruṇatā prāpta hove viśeṣataḥ--virecana (julāba) denepara rogīke netra śītala jalase dhulāo, sugaṃdhi sum̐ghāo, pāna khilāo aura nirvāta sthānameṃ rakkho jala mata do nahīṃ to rogīke nābhikukṣimeṃ śūla, malāvarodha, vāyusaraṇakā abhāva, pittaroga, śarīrameṃ bhārīpana, dāha, aruci, ādhmāna, cakkara aura vamana ye vikāra hoṃge, yadi inameṃse koī vikāra utpanna hotā dikhāī paḍe to pācana dekara śuddha kara lo to saba roga dūra hokara kṣudhā baḍhegī aura śarīra halakā ho jāvegā duṣṭavirecanaśamana--yadi pramāṇase viśeṣa virecana ho to mūrcchā, gudabhraṃśa (kām̐ca nikalanā), śūla aura atisāra ādi roga utpanna hote haiṃ, isaliye viśeṣa virecana ho to śīghra śītala jalase snāna karāke ### [9.23.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.4) cāvala, miśrī, madhu, śikharaṇa, dahī, ṣaṣṭitaṇḍula, masūra aura miśrīyukta bakarīke dūdhakā sevana karāo to virecana ruka jāvegā śuddhavirecana lābha--yadi virecana yathārtharūpase ho jāve to mana prasanna, vāyusaraṇa, buddhinirmala tathā kṣudhā aura balavarddhana hogā ṣaḍṛtumeṃ harrai sevanavidhi--1 grīṣma ṛtumeṃ 1 harrai samāna gur̤ake sātha, 2 varṣāṃmeṃ 2 harrai saiṃdhānamakake sātha, 3 śaradameṃ 3 harrai miśrīke sātha, 4 himameṃ 4 harrai soṃṭhake sātha, 5 śiśirameṃ 5 harrai pippalake sātha aura 6 vasanta ṛtumeṃ harrai pratidina madhuke sātha sevana karate raho to ṛtujanya vikāra na hokara samasta roga naṣṭa hoṃge bastikarma vikāra-jise rogoṃke vātaprakopase malamūtrakā rukāva ho gayāho to usakī iṃdriya yā gudāmeṃ bastikarma karanā cāhiye, yaha picakārī svarṇa yā jastā ādi dhātuoṃkī nalī aura bakareke aṇḍakośakī avasthā taka 6 aṃgula, 12 varṣaparyanta 8 aṃgula, aura 12 varṣa paścāt 12 aṃgula, laṃbī rakhanī cāhiye yadi ukta niyamase nyūnādhika karanā ho to vaidya apanī buddhise vicāra karale bastikriyā--jisa rogīko bastikarma karanā ho to use cikanā aura adhika bhojana mata karāo, kintu halakā bhojana dekara uṣṇajala pilāo aura kucha kāla idhara udhara ṭahalākara malamūtra tyāgake anaṃtara bāyeṃ karavaṭake ādhārase sulā do, taba bāīṃ jām̐gha laṃbī aura dāhinī ### [9.23.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.5) ūm̐cī karake gudāmeṃ picakārīko lagāo isa samaya tuma (vaidya) picakārīko ghī lagākara bāyeṃ hāthase pakar̤o aura dāhine hāthase khīṃcakara 10 tālī bajāne yā 100 takakī ginatī mum̐hase ginanetaka picakārī mārate jāo parantu picakārīko mārate samaya rogī aura vaidya donoṃ jamuhāī khāṃsī aura chīṃkase bace raheṃ, picakārī māra cukanepara rogīko donoṃ pāṃva pasārakara sīdhā sulā do; tadanantara caturāīse donoṃ pāṃvakī aṃguliyām̐ khicavāke auṃdhāsulādo aura kūloṃko masalakara sone do isī prakāra 1 dinake antarase āṭha nau dinataka anuvāsana aura paścāt nirūhabasti do, bastikarmavāle rogīko uṣṇa jalase snāna karāo, dinako na sone do, aura ajīrṇa tathā kupathyase sadā bacāte hī raho anuvāsana basti varṇana-jisameṃ ghṛta, taila ādi snigdha padārthoṃse grīṣma, varṣā aura śaradaṛtumeṃ rātriko anuvāsana denā cāhiye anuvāsana yogya taila-giloya, eraṃḍakī jar̤a, kaṇagacakī jar̤a, bhāṃragī, aḍūsā, rohita, śatāvarī, sahiṃjanā, kākalaharī ye saba ṭake 2 bhara aura jau (yava), urda, alasī, berakī jar̤a aura kulathī ye saba sera serabhara lekara sabako 64 sera jalameṃ pakāvo caturthāṃśa rahajānepara usīmeṃ 4 sera mīṭhā tela ḍālakara pakāo tadanantara saba rasādi jalakara telamātra rahajānepara chānakara isameṃse 1 ṭaṃka telako picakārī sauṃphake jala aura seṃdhānamakake saṃyogase do to saba vātaroga dūra hogeṃ, yaha anuvāsana basti denepara malāśaya yā pakvāśayameṃ jalayukta ### [9.23.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.6) sneha rahakara mūtrāśaya masalanepara bhī gudādvārā na nikale to nirūhabasti yā virecana kara do to vāyusaraṇa tathā maladrava hokara śarīra śuddha ho jāvegā anuvāsanabasti varjana-bhasmaka, kāsa, śvāsa, kṣayarogī tathā bhayayukta manuṣyoṃko anuvāsana basti mata karo nirūhabastivarṇana-jisameṃ auṣadhiyoṃke jalakī picakārī mārī jātī nirūhabasti yogya-jisakā adhika cikanā śarīra ho, hṛdayameṃ coṭa lagī ho, śarīra kṣīṇa ho tathā ādhmāna, chardi, hikkā arśa, śvāsa, kāsa, udararoga, śotha, atīsāra, visūcikā, udāvarta, vātarakta, viṣamajvara, mūrchā, tṛṣā, mūtrakṛcchra, aśmarī, mandāgni, śūla, amlapitta, hṛdroga aura pādarogayukta manuṣyako nirūhabasti denese usake samasta ( ukta ) roga naṣṭa ho jāyeṃge isakā pramāṇa savā cāra bāra do viśeṣataḥ-kevala vātavikāravāleko snehayukta, pittavāleko dūdhayukta aura kaphavikāravāleko kasaile yā kaḍave rasa tathā mūtrādiyukta nirūhabasti denā cāhiye, parantu sukumāra bālaka aura vṛddhako to mṛdubastihī denā yogya hai 1 utkledanabasti-araṃḍakī bījī, mahuā, pippalī, saiṃdhānamaka, baca aura jhāū vṛkṣakī chālake kvāthase picakārī māro ise utkledanabasti-kahate haiṃ 2 doṣaharabasti-sauṃpha, mulahaṭhī, aura bīlako indrayavakī kājī aura gomūtrameṃ pīsakara basti do to saba doṣa dūra hoṃ ise doṣaharabasti kahate haiṃ 3 lekhanabasti-triphalākā kvātha, madhu, gomūtra aura javākhārako milākara basti do ise lekhanabasti kahate haiṃ 4 śodhanabasti-harre, kiramāla ādi virecaka padārthoṃke jala se basti karo ise śodhanabasti kahate haiṃ ### [9.23.7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.7) 5 śamanabasti-priyaṃgupuṣpa, mulahaṭhī, nāgaramothā, rasota ina sabako dūdhameṃ pīsakara basti do ise śamanabasti kahate haiṃ 6 bṛṃhaṇabasti-pauṣṭika auṣadhoṃkākvātha, miṣṭadrava, ghṛta, mānsarasa ityādikī basti do ise bṛṃhaṇabasti kahate haiṃ 7 picchilabasti-berake patte, śatāvarī, lhesuve, mocarasa ina sabako dugdhameṃ pakāke vaha dugdha madhuke sātha bastimeṃ do ise picchalabasti kahate haiṃ 8 nirūhabasti-'||ādhasera madhu, ādhasera ghī aura thor̤āsā seṃdhānamaka ina tīnoṃko mathana kara 1 dinake aṃtarase pāṃca sāta dinataka eka eka picakārī māro ise nirūhabasti jāno 9 madhuttailabasti-araṃḍamūlake kāthameṃ madhu aura mīṭhā tela ṭakābhara, sauṃpha 1 paisā bhara aura seṃdhā namaka adhele bhara ḍālakara matho aura isakī basti karo to meda, gulma, plīhā, kṛmi aura malake samasta roga dūra hokara bala bar̤hegā 10 sthāpanabasti-madhu, ghṛta, dūdha, taila ye cāroṃ paise 2 bhara seṃdhā namaka jhāḍa-vṛkṣake vakkalakā rasa adhele 2 bhara ina sabako ekajīva karake picakārī māro use sthāpanabasti kahate haiṃ 11 siddhabasti-pippalī, pipalāmūla, cavya, citraka, soṃṭha aura mulahaṭhīke kvāthameṃ madhu, tela aura seṃdhā namaka ḍālakara auṭāvo aura isakī picakārī māro isesiddha basti kahate haiṃ samāna moṭī aura bāraha aṃgula lambī kar̤ī picakārī gudāmeṃ ādhī calākara māro ise phalabasti kahate haiṃ bastikarma samasta vātarogoṃkā nāśa karatā hai dhūmrapānavicāra-1 śamana, 2 vṛṃhaṇa, 3 recaka, 4 kāsaghna, 5 vamanakarttā ### [9.23.8](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.8) dhūmrapānavarjana-bhaya, śrama, duḥkha, dantaroga, rātri jāgaraṇa, tāluroga, dāha, pyāsa, udararoga, śirograha, vamana, ādhmāna, prahāra, pāṃḍu, kṣīṇatā rogavāle manuṣya, bālaka, vṛddha aura garbhiṇī strī ina sabako dhūmrapāna dṛḍha hote haiṃ ṣaṭ‌vidha dhūmrapāna varṇana-1 ilāyacī ādikā dhuām̐ śamana 2 śara ādika bṛṃhaṇa, 3 tīkṣṇa auṣadhoṃkā recana, 4 mirca ādika dhuā khām̐sī ( kāsa ) harttā, 5 carma ādikā dhuāṃ vamana karttā 6 nīma yā vaca kahalātā hai 1 aparājita dhūpa-morapaṃkha, nīmake patte, kaṭiyālīke phala, hīṃga, mirca, hāthīkā dām̐ta ina sabako mahīna pīsakara ghṛtake saṃyogase dhūnī do to bhūta, preta piśāca, rākṣasa aura ḍākinī ādi saba doṣa tathā jvara dūra hote haiṃ 2 maheśvara dhūpa-hīṃga, devadāru, ghṛta, bilvapatra, goḍasthi, kuṭakī sarasoṃ, nīmake patte, śirake bāla, sām̐pakī kācalī, mārjārakī viṣṭhā, gośṛṃga, mainaphala, donoṃ kaṭiyālī, kapāsa, āṭekā bhūsā (calanīmeṃ śeṣa huā bhāga ), bakareke roma, candana, morapaṃkha aura ajāmūtra ( bakarīkā mūtra ) ina sabako mahīna pīsakara dhūnī do to bhūta, preta, piśāca, ḍākinī sām̐pa, cur̤aila, rākṣasa aura saba jvara ādi dūra hote haiṃ raktamocana vicāra--manuṣyake śarīrameṃ raktake kāraṇa bahudhā vikāra huā karate haiṃ isaliye vaidya vicārapūrvaka rogīke śarīrameṃse rudhira avaśya nikalavāve aura śarataṛtumeṃ to pratyeka manuṣyako rakta nikalavānā hī cāhiye jisase rakta-vikāra na hone pāve śuddharaktasvarūpa-jo rakta pittarasa, lālavarṇa, śītoṣṇa, bhārī, cikanā aura gaṃdhayukta ho use śuddharakta jāno ### [9.23.9](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.9) duṣṭaraktalakṣaṇa-jaba śarīrakā rakta bigar̤ajātā hai taba śarīrameṃ pīr̤ā, pāka, dāha, maṇḍala (caṭṭe), khāja, phunsī, śotha garmīke aneka vikāra utpanna hote haiṃ rudhiravṛddhilakṣaṇa-jaba śarīrameṃ rakta bahuta bar̤ha jātā hai taba aṃgameṃ bhārīpana, medovṛddhi, nidrādhikya, dāha, nasoṃmeṃ bhārīpana aura netroṃmeṃ lalāī chā jātī hai raktakṣīṇa-jaba śarīrakā rakta viśeṣa kṣīṇa ho jātā hai, taba khaṭṭe mīṭhe padārthoṃke bhakṣaṇameṃ viśeṣa icchā, mūrcchā, rūkhāpana aura nasoṃmeṃ śithilatā prāpta ho jātī hai 1 vātadūṣitaraktavicāra-lālavarṇa, phenayukta, dṛr̤ha dhārā nikalate samaya rakta bādīse bigar̤ā hai 2 pittadūṣitaraktavicāra-rakta pīlā yā kālā yā nīlā yā harā raṃga au cīṃṭiyāṃ na jhukeṃ (prīti na kareṃ) to vicāro ki yaha rakta pittase bigar̤ā hai 3 kaphadūṣitaraktavicāra-jo śītala, cikanā, bhārī, gerū yā māṃsarakta kaphase bigar̤ā hai 4 tridoṣadūṣitaraktavicāra-pūrvokta tīnoṃ doṣoṃke ācaraṇayukta kāṃjīke 5 viṣadūṣitaraktavicāra-kālā tathā kāṃjīke samāna yā bīrabahūṭīke sadṛśa, viśeṣa durgaṃdhiyukta rasa nāsikāsegire, jisase śarīrameṃ kuṣṭha, śotha, raktamocanayogya rogī-śotha, dāha, vraṇa, phunsiyāṃ, aṃgapāka śarīrakā raktavarṇa, vātarakta, vyāūm̐ (vyavāī), stanaroga, bhārīpana, raktanetra, taṃdrā, nāsikāvikāra, mukharoga, plīhā, visarpa vidradhi, chāle, śirograha, upadaṃśa, aura vāta, pitta ina rogoṃse yukta rogakā rudhira siṃgī yā joṃka yā tumbī yā chure (asture) yā sīra (phasta) dvārā nikalavā denā cāhiye ### [9.23.10](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.10) raktamocanavarjana-kṣīṇa, jārakarma yukta, napuṃsaka, bhayātura, arśa, śotha, pāṃḍu, udaravyādhi, kāma, śvāsa, chardi, atisāra, pasīnāyukta virecanādi paṃcakarmahīna, 13 varṣa nyūna aura 70 varṣase adhika vayakā puruṣa aura garbhiṇī tathā prasūtā strī inakā raktamata nikalavāo, hāṃ yadi uktarogoṃmeṃse bhī koī roga raktamocanasehī naṣṭa honeke yogya ho to joṃka lagākara rakta nikalavānā ṭhīka hogā pitta, kaphase dūṣitaraktaho to siṃgī yā joṃka yā tumar̤īse nikalavānā cāhiye, joṃkeṃ jahāṃ lagāī jātīhaiṃ vahāṃse 1 hātha siṃgī yā tumar̤ī bāraha aṃgula (1 bītā) churā 1 aṃgulaparyanta aura sīra khulavānese saba śarīra mātrakā duṣṭa rudhira nikalakara śarīra śuddhaho jātā hai paraṃtu aise lābhoṃko dekhakarabhī kṣudhita, nidrita, mūrcchita, bhramita, madonmatta aura aura matramūlake vegayuktamanuṣyakā raktamocana śītakālameṃ kadāpi mata karāo, yadi pūrvokta jalaukā ādi upāyoṃse rakta bhalībhāṃti na cūrṇa masalo to vahām̐se pūrṇarūpase raktasrāva hogā, raktamocanake samaya viśeṣa śīta tathā viśeṣa uṣṇatākā samaya bacākara sama śītoṣṇa kālameṃ raktamocana karāo aura rogīko halakā bhojana do iti śrīamṛtasāgare vicārakhaṇḍe snehanavamanavirecanābhyāsa sevanabastikarmadhūmapānaraktamocana nirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśatitamastaraṃgaḥ ### [9.23.p1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23.p1) iti vicārakhaṇḍaḥ 2. --- Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.amrtasagara.9.23) · Pramāṇa