Pramāṇa · Search · About · API

Arogyacintamani (Pandit Damodara) 69

Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) 69

Language
Sanskrit

69.1

suvarcikā nāgarakuṣṭhamūrvālākṣāniśālohitayaṣṭikābhiḥ
tailaṃ jvare ṣaḍguṇatakrasiddhamabhyañjanācchītatridāhranutsyāt
kvātho'tyuṣṇajvaraghnaḥ syātsasitakṣīradhānyajaḥ
himendūśīradūrvābdakadambādyāstathā hitāḥ
kṣīreṇa triphalāṃ kṛṣṇāṃ gomayāmbu pṛthak pibet
pippalīvardhamānaṃ vā viṣamajvarapīḍitaḥ
iti bhūtajvaraḥ
atha sāmānyacikitsā
kāryaḥ pakvāmakoṣṭhasya vireko balinaḥ śanaiḥ
ghṛtabhṛṣṭakaṇāpathyāsaindhavaiḥ soṣṇavāribhiḥ
madhukāragvadhadrākṣā tiktā pāṭhāphalatrikaiḥ
sapaṭolairjalaṃ bhedi jvaranutsindhusaṃyuktam
āragvadhāmayātiktāgranthikābdakaṣāyakaḥ
dīpanaḥ pācano bhedī sāmaśūlajvarāpahaḥ
mustakatriphalākṛṣṇātrivṛcchyāmāsitā madhu
sannipātajvaraṃ śothaṃ raktapittaṃ nirasyati
'nidigdhikā'mṛtāśuṇṭhīkvāthaḥ kṛṣṇānvito'gnikṛt
jīrṇajvarāruciśvāsakāsahṛtkaphaśūlahṛt
jīrṇa jvare kaphe kṣīṇe kṣīraṃ syādamṛtopamam
tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam
pañcamūlaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ caturguṇajalena vā
śiṃśapairaṇḍakairvā'pi dhāroṣṇaṃ vā jvarāpaham
sādhitaṃ bilvagarbheṇa mūlenairaṇḍakasya vā
sadyo hanti payaḥ pītaṃ jvaraṃ saparivartakam
sakṣārapañcakolasya 1palaiḥ ṣaḍbhirjalāḍhake
ghṛtaprasthaṃ śṛtaṃ plīhaviṣamajvaragulmanut
pañcasārapayaḥ
pippalīśarkarādrākṣāghṛtamiśraṃ payaḥ śṛtam
pañcasāraṃ hi pātavyaṃ jvarakāsakṣayāpaham
vāsāghṛtam
vṛṣasya kvāthakalkābhyāṃ sarpiḥ pakvaṃ samākṣikam
pānāt kṣayajvaraśvāsakāsapāṇḍvasrapittajit
dhūpapralepādi
sahadevīvacādārudhātrībhiḥ saṃpradhūpanam
pralepodvartane kuryādebhirvā jvaraśāntaye
puraśyāmāvacāsarja nimbārkāgarudārubhiḥ
sarvajvaraharo dhūpaḥ kāryo'yamaparājitaḥ
lākṣātailam
lākṣārasasamaṃ tailaṃ caturguṇitamastuni
aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ
samūrvākaṭukīrāsnāśatāhvāmadhukairyutam
siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailamabhyañjanādikaiḥ
sarvajvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut
yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīsūtikāhitam
iti sāmānyacikitsā
hitāhārāḥ
śālayaḥ ṣaṣṭikā mudgā masūrāścaṇakāḥ śubhāḥ
paṭolapatravārtākakarkoṭādīni ca jvare
jvaramokṣalakṣaṇam
dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā kampāviṅbheda'mūrcchitam
kūjanaṃ cāsyavaigandhyamādhmānaṃ jvaramokṣaṇe
jvaramuktalakṣaṇam
śiraḥkaṇḍūstathā kāṅkṣā jāyate lāghavaṃ kṣavaḥ
prasvedo nirmalā dṛṣṭijvaramuktasya lakṣaṇam
atha jvarātisāre
jvarite'thāṅgamardaśca pratiśyāyaśirorujaḥ
ādhmānaṃ saṃsanaṃ phenamaśabdaṃ guruvedanam
kṛcchrasādhyamidaṃ vidyājjvarātīsāralakṣaṇam
nāgarābdaviṣācchinnābhūnimbakuṭajaiḥ kṛtaḥ
kvāthaḥ sarvajvaraghnaḥ syātsarvātīsārahṛtparaḥ
bilvanāgabalāmustātiviṣākuṭajaṃ pibet
pānīyapeṣitaṃ sāmajvaraśūlātisāranut
iti jvarādhyāyo'ṣṭamaḥ samāptaḥ
atha atisārādipratiṣedho nāma
navamo'dhyāyaḥ
athātisāraḥ
viruddhātigurusnigdharūkṣoṣṇātyaśanādibhiḥ
¹hatvā'gnimuddhatā doṣāstvatisāraṃ prakurvate

69.2

aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ saśūlalpaṃ muhurmuhuḥ
sāmaṃ saśabdaṃ pakvaṃ vā ²mārutenātisāryate

69.3

pītaraktāsitaṃ nīlaṃ durgandhi haritaṃ dravam
sadāhapākattṛṇmūrcchaṃ śakṛtpittāt pravartate

69.4

śvetaṃ visraṃ ghanaṃ snigdhaṃ śītalaṃ mandavedanam
gauravārucihṛllāsaiḥ sāryate śleṣmaṇā śakṛt

69.5

varāhasnehamāṃsāmbusadṛśaṃ sarvarūpiṇam
kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam

69.6

stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ³ vā saśūlaṃ yo'tisārayet
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet

69.7

kṣaudrasnehadadhikṣīraveśavāropamaṃ śakṛt
nānāvarṇotkaṭaṃ pūti candrikāḍhyaṃ na sidhyati

69.8

śophakāsajvaraśvāsahikkādhmānavamiklamaiḥ
tṛḍvātaśūlaśaityaiśca kṣīṇaścāpyatisāravān

69.9

vātavarcayaśokotthau sādhyau śākāśanauṣadhaiḥ
atisārā dvidhā jñeyāḥ sarve pakvāmabhedataḥ

69.19

āmātisāraḥ
sajāḍyānāhadaurgandhya¹cchinnaṃ cāpsu nimajjati
2tatsyātsāmaṃ śakṛtsāryaṃ 3pakvaṃ saṃstambhayamanyathā
tatrāāme vamanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathābalam
viśvodīcyodakaṃ⁴ peyaṃ pakvaṃ kṛṣṇādijaṃ laghu
dhānyaviśvaghanodīcyabilvakvāthena pācanam
jāḍyānāhārtirodha'ghna tatpaitte⁶ viśvavarjitam || dhānyapañcakam
tryūṣaṇātiviṣāhiṅguvacāsauvarcalābhayāḥ
pītāḥ koṣṇāmbhasā hanyurāmātīsāramuddhatam
bilvagokṣurakairaṇḍayavakāñjīkasādhitā
āmātisāraśūlaghnī madhuyuktā harītakī
atha vātātisāraḥ
samaṅgāśālmalīvṛntaṃ⁷ lodhraṃ pāṭhā sadhātakī
phalinī padmamāsrāsthi tirīṭaṃ pakvabilvakam
āmrāsthi dāḍimaṃ lodhraṃ dhātakī kaṇṭakārikā
pakvavātātisāraghnāstrayaḥ sakṣaudrataṇḍulāḥ
iti vātātisāraḥ
atha pittātisāraḥ
utpalaṃ dhātakīpuṣpaṃ śuṇṭhīdāḍimabilvajam
pāṭhādurālabhāviśvamāmrajambvasthi⁸kaṭ phalam
dhātakyativiṣāviśvavatsakatvak phalatārkṣyajam
cūtāsthidhātakīpuṣpasamaṅgaṃ sasaroruham
yogāḥ ślokārdhavicchedāścatvāro madhuyojitāḥ
taṇḍulāmbuyutāḥ pakvapittātīsāranāśanāḥ

69.20

iti pittātisāraḥ
atha raktātisāraḥ
kruddhaṃ pittaṃ pradūṣyāsraṃ raktātīsārakṛdbhavet
ājaṃ payaḥ prayoktavyaṃ tatra bhojanapānayoḥ

69.21

payasyā śāribā lodhraśarkarāmadhuyaṣṭikāḥ
śītena payasā pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ

69.22

sallakī badarī jambūpriyālāmrārjunatvacaḥ
pītāḥ kṣīreṇa madhvāḍhyāḥ pṛthakchoṇitanāśanāḥ

69.23

sarkarānvito rālaḥ śarkarā''ḍhyā harītakī
santataṃ tatra jantūnāṃ raktātīsārajidbhavet

69.24

candanasya priyaṅgorvā kalkaṃ sakṣaudraśarkaram
boḷaṃ taṇḍulatoyena pītaṃ rakta2srutiṃ jayet

69.25

vyatyāsena śakṛdraktaṃ sāryamāṇaṃ virecayet
kṣīreṇa triphalā''ḍhyena yuktyā'lpānyatamena vā

69.26

iti raktātisāraḥ
atha śleṣmātisāraḥ
pūtikavyoṣabilvāgnitakradāḍimahiṅgubhiḥ
bhojayetsādhitairyūṣaiḥ pakvaśleṣmātisāriṇam

69.27

sacavyātiviṣā kṛṣṇā pāṭha kaṭukarohiṇī
pippalīpippalīmūlagajamāgadhikāmayaḥ

69.28

kṛmiśatruvacādārudīpyakaṃ vā sabhūstṛṇam
yogāḥ śleṣmātisāraghnāḥ ślokārthairdīpanāvayāḥ

69.17

pathyā'gnikaṭukāpāṭhāvacāgranthikavatsakaiḥ
sanāgarairjayetkvāthaḥ kalko vā ślaiṣmikīṃ srutim
iti śleṣmātisāraḥ
sāmānyopāyāḥ
mustendrayavabilvāntardhātakīlodhramocajāḥ
pītā rundhantyatīsāraṃ ¹guḍaśakeṇa durjayam
vatsakātiviṣābilvaviśvodīcyaiḥ² kaṣāyakaḥ
pīnasaṃ raktaśūlāmamatisāraṃ jayed dhruvam
kuṭajasya punaḥ kvātho'tiviṣānvayo'tisārajit
mūlaṃ nāgabalāyā vā satakro vā vaṭāṅkuraḥ
kuṭajāṣṭakam
drumasya tvaktulākvāthaṃ pāṭhālodhrābda³mocajaiḥ
ghātakyativiṣābilvaiḥ pālikaiḥ pācitaṃ ghṛtam
pibet kṣaudratuṣāmbubhyāṃ duṣṭātīsāranāśanam
sarvāsṛgdara⁴raktārśaḥpittāsṛggrahaṇīharam
puṭapākaḥ
tvakkauṭajī taṇḍulavāripiṣṭā
jambūdalasthā kuśapaṅkabaddhā⁵
puṭe supakvā madhuyugraso'syāḥ
sarvātisāraṃ viṣamaṃ hared drāk
kapitthāṣṭakam
cāturjātakadīpyaviśvamaricagranthipramisauvarcalā
jātīdhānyajalaṃ samaṃ srutiharaṃ⁶ khaṇḍaṃ kapitthāṣṭakam
dāḍimāṣṭakam
tryaṃśaṃ dhātakilodhrabilvacapalāvṛkṣāmlakai dāḍimaṃ
syādrucyaṃ grahaṇīkṣayāgnisadanātīsārakāsāpaham
śāṇo 2vāṃśī dvau caturjātakākhyād
vyoṣājājīgranthidīpyātsamaṃ' syāt
aṣṭau kaṣāṃ dāḍimāt 5khaṇḍato'ṣṭau
cūrṇa tulyaṃ syātkapitthāṣṭakena
ityatisāraḥ
atha grahaṇīpravāhikā
srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍvivarjitā
6pravāhiketi vikhyātā yā phenābhā pravartate
payasā pippalīkalkaḥ pīto vā maricodbhavaḥ
tryahātpravāhikāṃ hanyāccirakālānubandhinīm
dhātakībadarīpatrakapittharasamākṣikam
salodhraṃ sayuta dadhnā pibeyurvāhikā'rditāḥ
bilvagarbhaṃ guḍaṃ lodhra tailaṃ maricakānvitam
līḍhavā nirvāhikākrā-taḥ kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt
bilvāgnidrugracibhraṃśavāntikarṇasvanabhramāḥ | (?)
viḍgrahnānāharukaphepagrahaṇyāṃjā [cā] tisāravat || (?)
śuṇṭhīmustāviṣācchinna kvāthaḥ syādādhapācanaḥ
dīpanaśca grahaṇyāṃ ca pācanaṃ dhānyapañcakam
triphalā puṣkara vyoṣailavaṇatrayamādaheta
tatpītaṃ sarpiṣā vātagrahaṇīgulmaśūlanut
hiṅgvaṣṭakam
dīpyakaṃ vyoṣasindhūtthaṃ jīrakadvayahiṅgu kam
sājyagrāsānvitaṃ cūrṇa sāmavātanudagnikṛt
citrakādiguṭikā
pañcakoloṣaṇe kṣārau dīpyahiṅgupaṭūni ca
luṅgādbhirdāḍimādbhirvā bhāvitaṃ dīpanaṃ param
nāgarādi cūrṇam
nāgaraṃ pippalī pathyā drākṣābiḍasuvarcalāḥ
sājamodāḥ sadā ghnanti grahaṇīcchvāsasāmajān
dvitīya nāgarādi
nāgarātiviṣābilvaśukatvakukalāmbudān
sapāṭhādhātakītiktān sājājīṃścūrṇitān pibet
sakṣaudrān ^1jyeṣṭhatoyena paittikagrahaṇīgade
arśaḥpravāhikāraktakukṣirogagudārtiṣu
śaṭyādi cūrṇam
śaṭivyoṣāmayāḥ kṣārau granthikaṃ bījapūrakam
lavaṇoṣṇāmbunā peyaṃ ślaiṣmike grahaṇīgade
bhūnimbādicūrṇam
samā bhūnimbatiktābdavyoṣāṃśā dvau ca vahnijau
ṣoḍaśāṃśaṃ vatsakatvak cūrṇametad guḍāmbunā
pītaṃ syād grahaṇīdoṣakāmalāpāṇḍuroganut
pramehā rucyatīsārakāsaśophajvarāpaham
granthikāditakram
granthikāgnyabhayākṛṣṇāāvaḍalaṅgāktaghaṭe sthitāt
dadhnātakraṃ grahaṇyarśaḥkāsagulmakṛmīra ṇam
cāṅgerīghṛtam
viśvagranthikakṛṣṇā'gnipāṭhāgokṣuradhānyakaiḥ
śaṭhī¹kārikaṇābilvaiḥ pakvaṃ dadhni caturguṇe

69.18

cāṅgerīdravatulyā'jyaṃ grahaṇīrśaḥpravāhikāḥ
kṛcchrānāhagudabhraṃśaśūlānilaka kān jayet

69.19-2

pathyanirūpaṇam
dīpanānyannapānāni cūrṇāni ca ghṛtāni ca
pravibhajya yathā'vasthaṃ yojayed grahaṇīgade

Linked texts (13)