<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Later Compendia, Diagnosis and Therapeutics](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha) › [Cakradatta (Cikitsasangraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta) › 1

# Cakradatta (Cikitsasangraha) 1

Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) 1

- **Language:** Sanskrit

### [1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1)

śrīḥ . cakradattaḥ .

> Fortune. Cakradatta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.1)

1guṇatrayavibhedena mūrtitrayamupeyuṣe .  
trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ .. 1 ..

> Homage to the three-eyed Lord of the three worlds, / who assumed a threefold form through the division of the three qualities, and who arises from the three Vedas. (1)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.2](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.2)

nānāyurvedavikhyātasadyogaiścakrapāṇinā .  
kriyate saṃgraho gūḍhavākyabodhakavākyavān .. 2 ..

> By Cakrapāṇi, a compendium possessing sentences that explain hidden passages / is composed with well-tested formulations renowned across various works of Āyurveda. (2)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.3](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.3)

2rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham .  
tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret .. 3 ..

> The physician should first examine the disease, and immediately thereafter the medicine; / subsequently, having acquired knowledge beforehand, he should perform the treatment. (3)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.4](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.4)

navajvare divāsvapnasnānā'bhyaṅgānnamaithunam .  
krodhapravātavyāyāmakaṣāyāṃśca vivarjayet .. 4 ..

> In acute fever, one should avoid daytime sleep, bathing, inunction, food, sexual intercourse, / anger, a direct draft of wind, physical exercise, and decoctions. (4)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.5](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.5)

3jvare laṅghanamevādāvupadiṣṭamṛte jvarāt .  
kṣayā'nilabhayakrodhakāmaśokaśramodbhavāt .. 5 ..

> In fever, fasting alone is prescribed at the beginning, except in fever / arising from wasting, vāta, fear, anger, passion, grief, and physical exertion. (5)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.6](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.6)

āmāśayastho hatvāgniṃ sāmo mārgānpidhāpayan .  
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāllaṅghanamācaret .. 6 ..

> The doṣa located in the stomach, having destroyed the digestive fire, associated with āma, obstructing the channels, / produces fever; therefore one should practice fasting. (6)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.7](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.7)

anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam .  
jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam .. 7 ..

> For one whose doṣas and digestive fire are unstable, fasting digests the doṣas, / dispels fever, is appetising, and produces appetite, taste, and lightness. (7)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.8](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.8)

prāṇāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet .  
balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'yaṃ kriyākramaḥ .. 8 ..

> And one should treat him with fasting that does not conflict with the vital breath; / health has its basis in strength, and that is the purpose for which this procedure of treatment exists. (8)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.9](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.9)

4tattu mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvite .  
kāryaṃ na bāle vṛddhe vā na garbhiṇyāṃ na durbale .. 9 ..

> Fasting, however, must not be done when accompanied by vāta, hunger, thirst, dryness of the mouth, or dizziness, / nor in a child, an elderly person, a pregnant woman, or a weak person. (9)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.10](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.10)

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave .  
hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tantrāklame gate .. 10 ..

> When there is discharge of flatus, urine, and faeces, when there is lightness of the body, / when there is clarity of the chest, eructation, throat, and mouth, when stupor and fatigue are gone, (10)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.11](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.11)

svede jāte'rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye .  
kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani .. 11 ..

> when perspiration has occurred, when anorexia \[has ceased\], and when hunger and thirst arise together, / and when the inner self is free from distress, fasting is to be declared \[properly\] accomplished. (11)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.12](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.12)

parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca .  
kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ .. 12 ..

> Splitting pain in the joints, body-aches, cough, dryness of the mouth, / loss of hunger, anorexia, thirst, weakness of the ears and eyes, (12)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.13](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.13)

manasaḥ saṃbhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi .  
dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet .. 13 ..

> confusion of the mind, frequent upward-moving wind, darkness in the heart, / and loss of the body, the digestive fire, and strength will occur if fasting is overdone. (13)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.14](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.14)

5sadyobhuktasya vā jāte jvare santarpaṇotthite .  
vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ .. 14 ..

> Or when fever has arisen in one who has just eaten, originating from excessive nourishment, / emesis is commended for one fit for emesis; so says Vāgbhaṭa. (14)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.15](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.15)

kaphapradhānānutkliṣṭāndoṣānāmāśayasthitān .  
buddhvā jvarakarānkāle vamyānāṃ vamanairharet .. 15 ..

> Having recognised that the doṣas, predominated by kapha, aggravated, and located in the stomach, / are causing fever, one should remove them at the proper time with emetics in those fit for emesis. (15)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.16](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.16)

anupasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇe jvare .  
hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ ca kurute bhṛśam .. 16 ..

> Emesis in acute fever when the doṣas have not reached \[the stomach\] / severely causes heart disease, dyspnoea, abdominal distension, and delusion. (16)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.17](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.17)

tṛṣyate salilaṃ coṣṇaṃ dadyādvātakaphajvare .  
sadyotthe paittike cātha śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam .. 17 ..

> To one who is thirsty, one should give hot water in vāta-kapha fever; / in a recently arisen pitta fever, on the other hand, \[water\] boiled with bitter \[herbs\] and cooled. (17)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.18](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.18)

dīpanaṃ pācanaṃ caiva jvaraghnamubhayaṃ ca tat .  
srotasāṃ śodhanaṃ balyaṃ rucisvedapradaṃ śivam .. 18 ..

> Both are appetising, digestive, fever-destroying, / purifying to the channels, strength-giving, conferring taste and perspiration, and auspicious. (18)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.19](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.19)

6mustaparpaṭakośīracandanodīcyanāgaraiḥ .  
śṛtaśītaṃ jalaṃ dadyātpipāsājvaraśāntaye .. 19 ..

> One should give water boiled and cooled with musta, parpaṭaka, uśīra, candana, udīcya, and nāgara / for the alleviation of thirst and fever. (19)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.20](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.20)

mukhyabheṣajasambandho niṣiddhastaruṇe jvare .  
toyapeyādisaṃskāre nirdoṣaṃ tena bheṣajam .. 20 ..

> Direct contact with strong medicament is prohibited in acute fever; / the medicament, through its preparation in water, thin gruel, and the like, is thereby harmless. (20)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.21](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.21)

yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate .  
karṣamātraṃ tato dattvā sādhayetprāsthike'mbhasi .. 21 ..

> When the ṣaḍaṅga and other \[recipes\] are employed in water that has been boiled and cooled, / having added just a karṣa of it, one should prepare it in a prastha of water. (21)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.22](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.22)

ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau .  
vamitaṃ laṅghitaṃ kāle yavāgūbhirupācaret .. 22 ..

> Reduced by boiling to one half, it should be administered as a drink and in the preparation of thin gruel and the like. / At the proper time, one should treat one who has vomited or fasted with thick gruels, (22)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.23](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.23)

yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ .  
lājapeyāṃ sukhajarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām .. 23 ..

> prepared with appropriate medicines, preceded by the scum of boiled rice from the start. / The fever patient, hungry and with weak digestive fire, should drink from the beginning (23)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.24](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.24)

pibejjvarī jvaraharāṃ kṣudvānalpāgnirāditaḥ .  
peyāṃ vā raktaśālīnāṃ pārśvabastiśiroruji .. 24 ..

> a thin gruel of parched paddy, easy to digest, boiled with pippalī and nāgara, which destroys fever; / or, in pain of the flanks, urinary bladder, and head, a thin gruel of red rice (24)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.25](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.25)

śvadaṃṣṭrākaṇṭakāribhyāṃ siddhāṃ jvaraharāṃ pibet .  
koṣṭhe vibaddhe saruci pibetpeyāṃ śṛtāṃ jvarī .. 25 ..

> prepared with śvadaṃṣṭrā and kaṇṭakārī, which dispels fever, he should drink. / When the alimentary tract is constipated, with appetite, the fever patient should drink a boiled thin gruel (25)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.26](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.26)

mṛdvīkāpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ .  
pañcamūlyā laghīyasyā gurvyā tābhyāṃ sadhanyayā .. 26 ..

> with mṛdvīkā, pippalīmūla, cavya, citraka, and nāgara. / With the lesser five roots, with the greater \[five roots\], with both together with dhanyāka, (26)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.27](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.27)

kaṇayā yūṣapeyādiṃ sādhanaṃ syādyathākramam .  
vātapitte vātakaphe tridoṣe śleṣmapittaje .. 27 ..

> and with kaṇā, preparation of soup, thin gruel, and the like should be done respectively / in vāta-pitta, vāta-kapha, tridoṣa, and kapha-pitta \[fever\]. (27)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.28](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.28)

yavāgūḥ syāttridoṣaghnī vyāghrīdusparśagokṣuraiḥ .  
karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam .. 28 ..

> A thick gruel with vyāghrī, dusparśa, and gokṣura destroys the three doṣas. / One should dissolve half a karṣa of kaṇā and śuṇṭhī, or a pala of paste ingredients, (28)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.29](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.29)

vinīya pācayedyuttayā vāriprasthena cāparām .  
ṣaḍaṅgaparibhāṣaiva prāyaḥ peyādisaṃmatā .. 29 ..

> and with a prastha of water cook another \[gruel\] properly. / The rule of the six ingredients (ṣaḍaṅga) itself is generally accepted for thin gruel and the like. (29)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.30](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.30)

yavāgūmucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ vadet .  
7sikthakai rahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā .. 30 ..

> One should state that thick gruel is made from one-fourth the usual amount of boiled rice. / Scum of boiled rice is devoid of boiled grains; thin gruel is accompanied by boiled grains. (30)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.31](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.31)

yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā .  
annaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī tu caturguṇe .. 31 ..

> Thick gruel has many boiled grains; thick rice-gruel has sparse liquid. / Boiled rice is to be cooked in five times \[as much water\], but thick rice-gruel in four times; (31)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.32](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.32)

maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇeṃ'mbhasi .  
pāṃśudhāne yathā vṛṣṭiḥ kledayatyatikardamam .. 32 ..

> scum of boiled rice in fourteen times \[as much\], and thick gruel in six times as much water. / Just as rain on a dusty place makes it excessively muddy, (32)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.33](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.33)

tathā śleṣmaṇi saṃvṛddhe yavāgūḥ śleṣmavardhinī .  
gadātyaye madyanitye grīṣme pittakaphādhike .. 33 ..

> so thick gruel increases kapha when kapha is already increased. / After alcoholism, in a chronic drinker, in summer, when pitta and kapha are in excess, (33)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.34](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.34)

ūrdhvage raktapitte ca yavāgūrahitā jvare .  
tatra tarpaṇamevāgre pradeyaṃ lājaśaktubhiḥ .. 34 ..

> and in upward bleeding, thick gruel is unwholesome in fever. / There, a refreshing drink alone should be given first, made with parched-paddy flour (34)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.35](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.35)

8jvarāpahaiḥ phalarasairyuktaṃ samadhuśarkaram .  
draveṇāloḍitāste syustarpaṇaṃ lājaśaktavaḥ .. 35 ..

> mixed with fever-dispelling fruit juices, along with honey and sugar; / that parched-paddy flour, stirred with liquid, makes a refreshing drink. (35)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.36](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.36)

śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ .  
mudgayūṣaudanaścāpi deyaḥ kaphasamudbhave .. 36 ..

> In \[fever\] born of exertion, fasting, or vāta, boiled rice with meat juice is always wholesome; / and boiled rice with mudga soup should be given in \[fever\] arisen from kapha. (36)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.37](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.37)

sa eva sitayā yuktaḥ śītapittajvare hitaḥ .  
raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha .. 37 ..

> That very \[soup\], combined with sugar, is wholesome in cold-fever and pitta-fever. / Old red rice and other \[grains\], along with the sixty-day rice, are commendable (37)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.38](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.38)

yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ .  
mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake hitaḥ .. 38 ..

> for thick gruel, boiled rice, and parched paddy, dispelling fever for fever patients. / A soup of mudga and āmalaka is wholesome in \[fever\] characterized by vāta and pitta; (38)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.39](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.39)

hrasvamūlakayūṣastu kaphavātātmake hitaḥ .  
nimbamūlakayūṣastu hitaḥ pittakaphātmake .. 39 ..

> a soup of small radishes is wholesome in \[fever\] characterized by kapha and vāta; / and a soup of nimba and radish is wholesome in \[fever\] characterized by pitta and kapha. (39)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.40](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.40)

mudgānmasūrāṃścaṇakānkulatthāṃścāḍhakānapi .  
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet .. 40 ..

> Mudga, masūra, caṇaka, kulattha, and āḍhakī / one should administer for the purpose of soup to the fever patient at mealtime. (40)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.41](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.41)

paṭolapatraṃ vārtākaṃ kulakaṃ kāravellakam .  
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam .. 41 ..

> Patola leaves, brinjal, kulaka, bitter gourd, / karkoṭaka, parpaṭaka, gojihvā, young radish, (41)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.42](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.42)

patraṃ guḍūcyāḥ śākārthaṃ jvaritāya pradāpayet .  
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet .. 42 ..

> and the leaves of guḍūcī one should administer to the fever patient as vegetables. / The fever patient should eat wholesome food, even if he has anorexia; (42)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.43](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.43)

annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'pi vā .  
9arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam .. 43 ..

> for not eating at mealtime, he wastes away or even dies. / In anorexia, one should hold in the mouth the filaments of mātuluṅga with clarified butter and rock salt, (43)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.44](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.44)

dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet .  
sātatyātsvādvabhāvādvā pathyaṃ dveṣyatvamāgatam .. 44 ..

> or a paste of dhātrī, drākṣā, and sugar. / When wholesome food has become disliked due to constancy or lack of pleasant taste, (44)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.45](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.45)

kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayetpunaḥ .  
jvaritaṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu .. 45 ..

> one should make it appealing again through various preparation methods. / One should feed the patient, whether suffering from fever or freed from fever, light food at the end of the day. (45)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.46](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.46)

śleṣmakṣaye vivṛddhoṣmā balavānanalastadā .  
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyātkathaṃcana .. 46 ..

> When kapha is depleted, body-heat is increased and the digestive fire is strong then; / but at the wrong time and with heavy and channel-blocking \[food\], the fever patient should by no means eat. // 46  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.47](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.47)

nahi tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā .  
laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ .. 47 ..

> For food unwholesome to him leads neither to longevity nor to ease. / Fasting, sudation, passage of time, thick gruel and bitter taste— // 47  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.48](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.48)

pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇe jvare .  
āsaptarātraṃ taruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ .. 48 ..

> these are digestive agents for the unripened doṣas in an acute fever. / Up to seven nights, the wise call a fever acute. // 48  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.49](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.49)

madhyaṃ dvādaśarātraṃ tu purāṇamata uttaram .  
pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam .. 49 ..

> The middle \[stage\] lasts twelve nights, while beyond this it is chronic. / One should give him to drink a digestive or pacifying decoction, // 49  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.50](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.50)

jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam .  
saptāhātparato'stabdhe sāme syātpācanaṃ jvare .. 50 ..

> to the fever patient, when six days have passed and he has been fed light food. / After a week, when fever is not stiffened \[by coldness\] and is associated with āma, a digestive \[decoction\] should be \[given\]. // 50  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.51](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.51)

nirāme śamanaṃ stabdhe sāme nauṣadhamācaret .  
lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ .. 51 ..

> When free of āma, a pacifying one; when stiffened and associated with āma, one should not administer medicine. / Salivation, nausea, impurity of the cardiac region, anorexia, // 51  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.52](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.52)

tantrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā .  
kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavāñjvaraḥ .. 52 ..

> drowsiness, lassitude, indigestion, bad taste in the mouth, heaviness of the limbs, / loss of appetite, excessive urination, rigidity, and severe fever: // 52  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.53](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.53)

āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam .  
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram .. 53 ..

> these are the signs of fever with āma; one should not give medicine in that \[condition\]. / For medicine further inflames the fever of an āma-doṣa. // 53  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.54](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.54)

mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca .  
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham .. 54 ..

> When the fever is mild, the body is light, and the wastes move freely, / one should know the doṣa to be ripened; in that fever, medicine should be given. // 54  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.55](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.55)

10nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhanyākaṃ bṛhatīdvayam .  
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham .. 55 ..

> Dry ginger, deodar, coriander, and the two bṛhatīs: / one should first give this fever-dispelling digestive to the fever patient. // 55  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.56](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.56)

pītāṃburlaṅghitaḥ kṣīṇojīrṇī bhuktaḥ pipāsitaḥ .  
na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhanamathetarat .. 56 ..

> One who has drunk water, is fasted, emaciated, suffering from indigestion, full of food, or thirsty / should not drink medicine, whether purificatory or otherwise. // 56  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.57](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.57)

vīryādhikaṃ bhavati bheṣajamannahīnaṃ  
hanyāttadāmayamasaṃśayamāśu caiva .  
tadbālavṛddhayuvatīmṛdubhiśca pītaṃ  
glāniṃ parāṃ nayati cāśu balakṣayaṃ ca .. 57 ..

> Medicine becomes superior in potency without food; / it certainly and quickly destroys disease. / But if drunk by children, the elderly, young women, or delicate persons, / it brings about great exhaustion and swift loss of strength. // 57  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.58](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.58)

anulomo'nilaḥ svasthyaṃ kṣuttṛṣṇāsumanaskatā .  
laghutvamindriyodgāraśuddhijīrṇauṣadhākṛtiḥ .. 58 ..

> Downward movement of vāta, ease, hunger, thirst, cheerfulness, / lightness, purity of the sense faculties and of belching—these are the characteristics of digested medicine. // 58  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.59](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.59)

klamo dāhāṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā .  
aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ .. 59 ..

> Exhaustion, burning sensation, weakness of the limbs, dizziness, fainting, headache, / restlessness, and loss of strength—these are the characteristics of undigested medicine. // 59  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.60](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.60)

auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ saśeṣe'nne .  
prakaroti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca .. 60 ..

> Food eaten while medicine still remains \[undigested\], and likewise medicine drunk while food still remains, / causes the pacification of disease, yet provokes other diseases. // 60  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.61](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.61)

śīghraṃ vipākamupayāti balaṃ na hiṃsyā-  
dannāvṛtaṃ na ca muhurvadanānnireti .  
prāgbhūktasevitamathauṣadhametadeva  
dadyācca vṛddhaśiśubhīruvarāṅganābhyaḥ .. 61 ..

> It quickly undergoes digestion, does not harm strength, / is not enclosed by food, and does not repeatedly come out of the mouth: / one should give this very medicine taken before meals / to the aged, infants, the timid, and delicate women. // 61  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.62](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.62)

11mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ .  
vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet .. 62 ..

> There is no fixed rule for dosage; looking to the doṣa, the digestive fire, strength, age, / disease, substance, and the alimentary tract, one should administer the dose. // 62  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.63](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.63)

uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyame .  
jaghanasya palārdhena snehakvāthyauṣadheṣu ca .. 63 ..

> The dose for a superior person is one pala; for a middling one, three akṣas; / and for an inferior person, half a pala, in the case of unctuous substances, decoction-drugs, and medicines. // 63  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.64](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.64)

karṣādau tu palaṃ yāvaddadyātṣoḍaśikaṃ jalam .  
tatastu kuḍavaṃ yāvattoyamaṣṭaguṇaṃ bhavet .. 64 ..

> Beginning with a karṣa up to a pala, one should add sixteen times as much water; / thereafter up to a kuḍava, the water should be eight times as much. // 64  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.65](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.65)

kvāthyadravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam .  
12dvātriṃśanmāṣakairmāṣaścarakasya tu taiḥ palam .. 65 ..

> For a pala of decoction-substance, one should prepare half a prastha reduced to one fourth. / By thirty-two māṣakas is Caraka's māṣa, and by them \[a pala\]. // 65  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.66](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.66)

aṣṭacatvāriṃśatā syātsuśrutasya tu māṣakaḥ .  
dvādaśabhirdhānyamāṣaiścatuḥṣaṣṭyā tu taiḥ palam .. 66 ..

> By forty-eight \[grains\] is Suśruta's māṣaka; / by twelve grains of barley \[it is also made\], and by sixty-four of them is a pala. // 66  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.67](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.67)

etacca tulitaṃ pañcaraktimāṣātmakaṃ palam .  
carakārdhapalonmānaṃ carake daśaraktikaiḥ .. 67 ..

> And this pala, weighed, consists of five-rakti māṣas. / The measure of Caraka's half-pala in Caraka is by ten-rakti \[māṣas\]; // 67  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.68](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.68)

māṣaiḥ palaṃ catuḥṣaṣṭyā yadbhavettattatheritam .  
tasmātpalaṃ catuḥṣaṣṭyā māṣakairdaśaraktikaiḥ .. 68 ..

> the pala which is formed by sixty-four māṣas is explained in the same way. / Therefore, the pala of sixty-four māṣakas of ten raktis each, // 68  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.69](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.69)

carakānumataṃ vaidyaiścikitsāsūpayujyate .  
13bilvādipañcamūlasya kvāthaḥ syādvātike jvare .. 69 ..

> approved by Caraka, is employed by physicians in treatments. / The decoction of the bilvādi-pañcamūla should be \[given\] in fever born of vāta; // 69  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.70](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.70)

pācanaṃ pippalīmūlaṃ guḍūcī viśvajo'thavā .  
kirātābdāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ .. 70 ..

> or a digestive composed of pippalī-root, guḍūcī, and dry ginger. / With kirāta, mustā, amṛtā, udīcya, the two bṛhatīs, and gokṣura, // 70  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.71](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.71)

sasthirākalasīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ .  
rāsnā vṛkṣādanī dāru saralaṃ sailavālukam .. 71 ..

> along with sthirā, kalasī, and dry ginger, the decoction destroys fever born of vāta. / Rāsnā, vṛkṣādanī, deodar, sarala, and elavāluka: // 71  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.72](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.72)

kaṣāyaḥ śarkarākṣaudrayukto vātajvarāpahaḥ .  
prakṣepaḥ pādikaḥ kvāthyātsnehe kalkasamo mataḥ .. 72 ..

> this decoction combined with sugar and honey removes fever born of vāta. / An additive is considered to be one-fourth of the decoctible substance, and equal to paste in unctuous substances. // 72  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.73](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.73)

paribhāṣāmimāmanye prakṣepe'pyūcire yathā .  
karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ .. 73 ..

> Others have also stated this technical rule for additives: / a karṣa each of powder, paste, and pills in every case. // 73  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.74](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.74)

dravaśuktyā sa leḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ .  
mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ snehe kvātheṣu cūrṇavat .. 74 ..

> It should be licked with a śukti of liquid, and four liquids should be drunk. / The dose of honey, clarified butter, and the like in unctuous substances and decoctions is like that of powder. // 74  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.75](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.75)

bilvādipañcamūlī ca guḍūcyāmalake tathā .  
kustumburusamo hyeṣa kaṣāyo vātike jvare .. 75 ..

> The bilvādi-pañcamūlī, guḍūcī, and likewise āmalaka, / with an equal amount of coriander: this decoction is indeed for fever born of vāta. // 75  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.76](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.76)

pippalīśārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ .  
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram .. 76 ..

> A decoction prepared from pippalī, śārivā, drākṣā, śatapuṣpā, and hareṇuka, / taken with jaggery, will destroy fever caused by vāta. // 76  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.77](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.77)

guḍūcī śārivā drākṣā śatapuṣpā punarnavā .  
saguḍo'yaṃ kaṣāyaḥ syādvātajvaravināśanaḥ .. 77 ..

> Guḍūcī, śārivā, drākṣā, śatapuṣpā, and punarnavā: / this decoction, taken with jaggery, destroys fever born of vāta. // 77  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.78](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.78)

drākṣā guḍūcī kāśmaryaṃ trāyamāṇāḥ saśārivāḥ .  
niḥkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātajvarāpaham .. 78 ..

> Drākṣā, guḍūcī, kāśmarya, trāyamāṇā, along with śārivā: / having boiled them, one should drink the decoction with jaggery to cure fever born of vāta. // 78  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.79](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.79)

śatāvarīguḍūcībhyāṃ svaraso yantrapīḍitaḥ .  
guḍapragāḍhaḥ śamayetsadyo'nilakṛtaṃ jvaram .. 79 ..

> Expressed fresh juice of śatāvarī and guḍūcī pressed in a machine, / richly mixed with jaggery, instantly pacifies fever caused by vāta. // 79  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.80](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.80)

14kaliṅgaṃ kaṭphalaṃ mustaṃ pāṭhāṃ tiktakarohiṇīṃ .  
pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare .  
sakṣaudraṃ pācanaṃ paitte tiktābdendrayavaiḥ kṛtam .. 80 ..

> Kaliṅga, kaṭphala, mustā, pāṭhā, and bitter katukā, / boiled and drunk with sugar, is a digestive in fever of pitta; / a digestive made with tiktā, mustā, and indrayava, with honey, is \[given\] in pitta fever. // 80  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.81](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.81)

lodhrotpalāmṛtāpadmaśārivāṇāṃ saśarkaraḥ .  
kvāthaḥ pittajvaraṃ hanyādathavā parpaṭodbhavaḥ .. 81 ..

> A decoction of lodhra, utpala, amṛtā, padma, and śārivā, with sugar, / or that made of parpaṭa, destroys fever born of pitta. // 81  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.82](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.82)

paṭolayavanīkvātho madhunā madhurīkṛtaḥ .  
tīvrapittajvarāmardī pānāttṛḍdāhanāśanaḥ .. 82 ..

> A decoction of paṭola and yavanī, sweetened with honey, / crushes intense fever of pitta, and on drinking destroys thirst and burning sensation. // 82  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.83](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.83)

durālabhāparpaṭakapriyaṅgu-  
bhūnimbavāsākaṭurohiṇīnām .  
jalaṃ pibeccharkarayāvagāḍhaṃ  
tṛṣṇāsrapittajvaradāhayuktaḥ .. 83 ..

> Of durālabhā, parpaṭaka, priyaṅgu, / bhūnimba, vāsā, and kaṭurohiṇī: / one afflicted with thirst, bleeding disorder, fever, and burning sensation / should drink the water richly mixed with sugar. // 83  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.84](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.84)

trāyamāṇā ca madhukaṃ pippalīmūlameva ca .  
kirātatiktakaṃ mustaṃ madhukaṃ sabibhītakam .. 84 ..

> Trāyamāṇā, licorice, pippalī-root itself, / kirātatiktaka, mustā, and madhuka along with bibhītaka: // 84  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.85](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.85)

saśarkaraṃ pītametatpittajvaranibarhaṇam .  
mṛdvīkā madhukaṃ nimbaṃ kaṭukā rohiṇī samā .  
avaśyāyasthitaṃ pākyametatpittajvarāpaham .. 85 ..

> drunk with sugar, this eliminates fever born of pitta. / Dried grapes, licorice, neem, and equal kaṭukā rohiṇī; / boiled and kept in the open overnight, this removes fever born of pitta. // 85  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.86](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.86)

ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaravināśanaḥ .  
kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ .. 86 ..

> Parpaṭaka alone is supreme in destroying fever born of pitta; / how much more so if it is combined with sandalwood, udīcya, and dry ginger? // 86  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.87](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.87)

viśvāmbuparpaṭośīraghanacandanasādhitam .  
dadyātsuśītalaṃ vāri tṛṭchardijvaradāhanut .. 87 ..

> One should give well-cooled water prepared with dry ginger, fragrant sticky mallow, parpaṭa, uśīra, mustā, and sandalwood; / it cures thirst, vomiting, fever, and burning sensation. // 87  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.88](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.88)

parpaṭāmṛtadhātrīṇāṃ kvāthaḥ pittajvarāpahaḥ .  
drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryāścāthavā punaḥ .. 88 ..

> A decoction of parpaṭa, amṛtā, and āmalakī cures fever born of pitta; / and also that of drākṣā and āragvadha, or again of kāśmarya. // 88  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.89](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.89)

drākṣābhayāparpaṭakābdatiktā-  
kvāthaṃ sasampākaphalaṃ vidadhyāt .  
pralāpamūrcchābhramadāhaśoṣa-  
tṛṣṇānvite pittabhave jvare tu .. 89 ..

> One should administer a decoction of drākṣā, abhayā, parpaṭaka, abda, and tiktā, / together with the fruit of sampāka, / in fever arising from pitta accompanied by / delirium, fainting, giddiness, burning sensation, wasting, and thirst.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.90](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.90)

15vyuṣitaṃ dhanyākajalaṃ prātaḥ pītaṃ saśarkaraṃ puṃsāṃ  
antardāhaṃ śamayatyacirāddūraprarūḍhamapi .. 90 ..

> Coriander-water kept overnight and drunk in the morning with sugar / quickly calms men's internal burning sensation, even if deep-rooted.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.91](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.91)

pittajvareṇa taptasya kriyāṃ śītāṃ samācaret .  
vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam .. 91 ..

> One should perform cooling treatment for a person tormented by pitta fever: / vidārī, pomegranate, lodhra, dadhittha, bījapūraka—  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.92](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.92)

ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ .  
ghṛtabhṛṣṭāmlapiṣṭā ca dhātrīlepācca dāhanut .. 92 ..

> with these, one should plaster the head of the embodied being afflicted by thirst and burning sensation; / and dhātrī fried in clarified butter and ground with sour gruel, when applied as a paste, dispels burning sensation.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.93](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.93)

amlapiṣṭaiḥ suśītairvā palāśatarujairlihet .  
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca .. 93 ..

> Or one may lick \[the paste of young shoots\] produced by the palāśa tree ground with sour gruel, very cold; / or with the froth produced from badarī sprouts and from ariṣṭaka.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.94](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.94)

kāleyacandanānantāyaṣṭībadarakāñjikaiḥ .  
saghṛtaiḥ syācchirolepastṛṣṇādāhārtiśāntaye .. 94 ..

> A head-paste made of kāleya, candana, anantā, yaṣṭī, badara, and fermented rice-water, / mixed with clarified butter, serves to alleviate thirst, burning sensation, and pain.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.95](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.95)

uttānasuptasya gabhīratāmra-  
kāṃsyādipātraṃ praṇidhāya nābhau .  
tatrāmbudhārābahulā patantī  
nihanti dāhaṃ tvaritaṃ suśītā .. 95 ..

> Having placed a deep vessel of copper, / bell-metal, or the like upon the navel of one lying face upward, / a copious stream of water falling into it, / very cold, swiftly destroys burning sensation.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.96](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.96)

śītakāñjikavastrāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam .  
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni tu dāpayet .  
keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam .. 96 ..

> Wrapping \[the body\] in cloths soaked in cold fermented rice-water dispels burning sensation. / When there is dryness of the tongue, palate, throat, and trachea, however, one should apply to the head / filaments of mātuluṅga combined with honey and rock salt.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.97](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.97)

16mātuluṅgaśiphāviśvabrāhmīgranthikasaṃbhavam .  
kaphajvare'mbu sakṣāraṃ pācanaṃ vā kaṇādikam .. 97 ..

> In kapha fever, water prepared with mātuluṅga root, ginger, brāhmī, and granthika with alkali, / or the digestive \[group\] beginning with kaṇā, \[should be given\].  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.98](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.98)

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram .  
maricailājamodendrapāṭhāreṇukajīrakam .. 98 ..

> Pippalī, pippalī root, cavya, citraka, dry ginger, / black pepper, cardamom, ajamodā, indra\[yava\], pāṭhā, reṇukā, cumin,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.99](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.99)

bhārgī mahānimbaphalaṃ hiṅgurohiṇisarṣapam .  
viḍaṅgātiviṣe mūrvā cetyayaṃ kīrtito gaṇaḥ .. 99 ..

> bhārgī, fruit of mahānimba, asafoetida, rohiṇī, mustard, / viḍaṅga, ativiṣā, and mūrvā: this group has been proclaimed.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.100](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.100)

pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyārocakānilān .  
nihanyāddīpano gulmaśūlaghnastvāmapācanaḥ .. 100 ..

> The pippalyādi group dispels kapha, catarrh, anorexia, and vāta; / it is appetising, cures abdominal lumps and colic, and is a digestive of undigested matter.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.101](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.101)

kaṭukaṃ citrakaṃ nimbaṃ haridrātiviṣe vacām .  
kuṣṭhamindrayavaṃ mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam .. 101 ..

> Kaṭukā, citraka, nimba, haridrā, ativiṣā, vacā, / kuṣṭha, indrayava, mūrvā, and paṭola decocted,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.102](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.102)

pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ ślaiṣmike jvare .  
nimbaviśvāmṛtādāru śaṭībhūnimbapauṣkaram .. 102 ..

> combined with black pepper and with honey, one should drink in kapha fever. / Nimba, ginger, amṛtā, dāru, śaṭī, bhūnimba, pauṣkara,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.103](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.103)

pippalyau bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram .  
sindhuvāradalakvāthaṃ śoṣaṇaṃ kaphaje jvare .. 103 ..

> the two pippalīs, and bṛhatī: this decoction destroys kapha fever. / A decoction of sindhuvāra leaves is desiccating in kapha-born fever;  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.104](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.104)

jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe vā pihite pibet .  
āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ .  
sarvajvarakaphātaṅkabhedī dīpanapācanaḥ .. 104 ..

> one should drink it when strength in the shanks is depleted or the ears are obstructed. / Āmalakī, abhayā, kṛṣṇā, and citraka: this group / breaks all fevers and kapha disorders, and is appetising and digestive.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.105](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.105)

triphalāpaṭolavāsā  
cchinnaruhātiktarohiṇīṣaḍgranthāḥ .  
madhunā śleṣmasamutthe  
daśamūlīvāsakasya vā kvāthaḥ .. 105 ..

> Triphalā, paṭola, vāsā, / chinnaruhā, tiktarohiṇī, and ṣaḍgranthā, / taken with honey in \[fever\] arising from kapha, / or a decoction of daśamūlī and vāsaka.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.106](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.106)

mustaṃ vatsakabījāni triphalā kaṭurohiṇī .  
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ .. 106 ..

> Mustā, vatsaka seeds, triphalā, kaṭurohiṇī, / and parūṣaka: \[their\] decoction destroys kapha fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.107](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.107)

17kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇā ca madhunā saha .  
kāsaśvāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt .. 107 ..

> Kaṭphala, pauṣkara, śṛṅgī, and kṛṣṇā, taken with honey, / cures cough, dyspnoea, and fever; it is an excellent electuary that brings an end to kapha.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.108](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.108)

karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ .  
dravaśuktyā sa leḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ .. 108 ..

> One karṣa of powder, of paste, and of pills, in all cases, / should be licked with a śukti of liquid, and drunk with four \[śuktis\] of liquid.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.109](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.109)

ūrdhvajatrugarogaghnī seyaṃ syādavalehikā .  
adhorogaharī yā tu sā pūrvaṃ bhojanānmatā .. 109 ..

> This electuary destroys diseases of the clavicle and above; / whereas that which cures diseases below is held to be \[taken\] before a meal.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.110](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.110)

kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ kāsaśvāsajvarāpahaḥ .  
plīhānaṃ hanti hikkāṃ ca bālānāṃ ca praśasyate .. 110 ..

> The combination of honey and upakulyā relieves cough, dyspnoea, and fever; / it destroys \[enlargement of\] the spleen and hiccup, and is praised for children.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.111](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.111)

saṃsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam .  
18viśvāmṛtābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ .  
kṛtaḥ kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram .. 111 ..

> When doṣas are combined, a combined digestive is beneficial. / A decoction prepared from ginger, amṛtā, abda, and bhūnimba / combined with the minor pañcamūla quickly destroys fever arising from vāta and pitta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.112](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.112)

triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāparūṣakaiḥ .  
śṛtamambu harettūrṇaṃ vātapittodbhavaṃ jvaram .. 112 ..

> Water boiled with triphalā, śālmalī, rāsnā, rājavṛkṣa, and parūṣaka / swiftly removes fever arising from vāta and pitta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.113](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.113)

kirātatiktamamṛtādrākṣāmāmalakīṃ śaṭhīm .  
niḥkvāthya pittānilaje kvāthaṃ taṃ saguḍaṃ pibet .. 113 ..

> Having boiled kirātatikta, amṛtā, drākṣā, āmalakī, and śaṭhī, / one should drink that decoction with jaggery in \[fever\] arising from pitta and vāta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.114](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.114)

19nidigdhikābalārāsnātrāyamāṇamṛtāyutaiḥ .  
masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ jayet .. 114 ..

> A decoction of split lentils along with nidigdhikā, balā, rāsnā, trāyamāṇā, and amṛtā / overcomes vāta-pitta fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.115](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.115)

guḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ viśvabheṣajam .  
vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ śubham .. 115 ..

> Guḍūcī, parpaṭa, mustā, kirāta, and ginger: / this auspicious Pañcabhadra is to be given in vāta-pitta fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.116](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.116)

madhukaṃ sārive drākṣā madhukaṃ candanotpalam .  
kāśmarī padmakaṃ lodhraṃ triphalāṃ padmakeśaram .. 116 ..

> Madhuka, the two sārivās, drākṣā, madhuka, candana, utpala, / kāśmarī, padmaka, lodhra, triphalā, lotus filaments,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.117](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.117)

parūṣakaṃ mṛṇālaṃ ca nyaseduttamavāriṇi .  
madhulājasitāyuktaṃ tatpītamuṣitaṃ niśi .. 117 ..

> parūṣaka, and lotus stalk one should place in pure water; / taken with honey, parched paddy, and sugar, drunk after standing overnight,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.118](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.118)

vātapittajvaraṃ dāhatṛṣṇāmūrcchāvamibhramān .  
śamayedraktapittaṃ ca jīmūtāniva mārutaḥ .. 118 ..

> it calms vāta-pitta fever, burning sensation, thirst, fainting, vomiting, giddiness, / and bleeding disease, just as the wind \[disperses\] clouds.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.119](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.119)

20paṭolaṃ candanaṃ mūrvā tiktā pāṭhāmṛtāgaṇaḥ .  
pittaśleṣmārucicchardijvarakaṇḍūviṣāpahaḥ .. 119 ..

> The group of paṭola, candana, mūrvā, tiktā, pāṭhā, and amṛtā / removes pitta, kapha, anorexia, vomiting, fever, itching, and poison.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.120](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.120)

guḍūcī nimbadhānyākaṃ padmakaṃ candanāni ca .  
eṣa sarvajvarānhanti guḍūcyādistu dīpanaḥ .  
hṛllāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ .. 120 ..

> Guḍūcī, nimba, coriander, padmaka, and varieties of candana: / this Guḍūcyādi destroys all fevers, is appetising, / and eliminates nausea, anorexia, vomiting, thirst, and burning sensation.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.121](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.121)

21kirātaṃ nāgaraṃ mustaṃ guḍūcīṃ ca kaphādhike .  
pāṭhodīcyāmṛṇālaistu saha pittādhike pibet .. 121 ..

> Kirāta, ginger, mustā, and guḍūcī when kapha predominates; / one should drink \[them\] along with pāṭhā, udīcya, and lotus stalks when pitta predominates.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.122](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.122)

22kaṇṭakāryamṛtā bhāṃrgī nāgarendrayavāsakam .  
bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī .. 122 ..

> Kaṇṭakārī, amṛtā, bhārgī, ginger, indrayava, āsaka, / bhūnimba, candana, mustā, paṭola, kaṭurohiṇī:  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.123](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.123)

kāṣāyaṃ pāyayedetatpittaśleṣmajvarāpaham .  
dāhatṛṣṇārucicchardikāsahṛtpārśvaśūlanut .. 123 ..

> one should administer this decoction to remove pitta-kapha fever; / it cures burning sensation, thirst, anorexia, vomiting, cough, and cardiac and flank pain.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.124](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.124)

sapatrapuṣpavāsāyā rasaḥ kṣaudrasitāyutaḥ .  
kaphapittajvaraṃ hanti sāsrapittaṃ sakāmalam .. 124 ..

> The juice of vāsā with its leaves and flowers, combined with honey and sugar, / destroys kapha-pitta fever, along with bleeding disease and jaundice.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.125](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.125)

paṭolaṃ picumardaśca triphalā madhukaṃ balā .  
sādhito'yaṃ kaṣāyaḥ syātpittaśleṣmodbhave jvare .. 125 ..

> Paṭola, picumarda, triphalā, madhuka, and balā: / this decoction prepared serves for fever arising from pitta and kapha.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.126](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.126)

23guḍūcīndrayavāriṣṭapaṭolaṃ kaṭurohiṇī .  
nāgaraṃ candanaṃ mustaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam .. 126 ..

> Guḍūcī, indrayava, ariṣṭa, paṭola, kaṭurohiṇī, / ginger, candana, mustā, combined with powder of pippalī:  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.127](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.127)

amṛtāṣṭaka ityeṣa pittaśleṣmajvarāpahaḥ .  
hṛllāsārocakaccharditṛṣṇādāhanivāraṇaḥ .. 127 ..

> this Amṛtāṣṭaka removes pitta-kapha fever, / and prevents nausea, anorexia, vomiting, thirst, and burning sensation.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.128](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.128)

paṭolayavadhanyākaṃ mudgāmalakacandanam .  
paittike śleṣmapittotthe jvare tṛṭcchardidāhanut .. 128 ..

> Paṭola, barley, coriander, green gram, āmalaka, and candana / dispel thirst, vomiting, and burning sensation in paittika fever and in fever arising from kapha and pitta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.129](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.129)

kṣudrāmṛtābhyāṃ saha nāgareṇa  
sapauṣkaraṃ caiva kirātatiktam .  
pibetkaṣāyaṃ tviha pañcatiktaṃ  
jvaraṃ nihantyaṣṭavidhaṃ samagram .. 129 ..

> Along with kṣudrā and amṛtā, together with ginger, / pauṣkara, and kirātatikta: / one should drink here this Pañcatikta decoction; / it destroys all eight kinds of fever completely.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.130](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.130)

24saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā .  
pītvā jvare jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam .. 130 ..

> Having drunk kaṭukā in the dose of one akṣa with sugar and hot water, / a person overcomes fever arising from kapha and pitta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.131](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.131)

dīpanaṃ kaphavicchedi vātapittānulomanam .  
jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi śṛtaṃ dhānyapaṭolayoḥ .. 131 ..

> A decoction of coriander and paṭola is appetising, breaks up kapha, normalises vāta and pitta, / destroys fever, is digestive, and promotes bowel evacuation.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.132](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.132)

kaphavātajvare svedānkārayedrūkṣanirmitān .  
srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam ..  
hatvā vātakaphastambhaṃ svedo jvaramapohati .. 132 ..

> In a fever of kapha and vāta, one should apply dry sudation. / By softening the channels, bringing the fire to its seat, / and destroying the stiffness of vāta and kapha, sudation drives away fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.133](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.133)

kharparabhṛṣṭapaṭasthitakāñjikasikto hi bālukāsvedaḥ .  
śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn .. 133 ..

> Sand-sudation, roasted on an earthen potsherd, placed on a cloth, and sprinkled with kāñjika, / indeed alleviates diseases of vāta and kapha, headache, body-ache, and so forth.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.134](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.134)

mustanāgarabhūnimbaṃ trayametattrikārṣikam .  
kaphavātāmaśamanaṃ pācanaṃ jvaranāśanam .. 134 ..

> Musta, nāgara, and bhūnimba—this triad, one karṣa each, / pacifies kapha, vāta, and āma, is digestive, and destroys fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.135](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.135)

25pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaram .  
dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ .. 135 ..

> Pippalī, pippalī root, cavya, citraka, and nāgara: / this group is known as appetising, and removes diseases of kapha and vāta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.136](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.136)

pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam .  
vātaśleṣmavikāraghnaṃ plīhajvaravināśanam .. 136 ..

> Water boiled with pippalī is non-clogging, appetising, / destroys disorders of vāta and kapha, and eliminates splenomegaly and fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.137](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.137)

āragvadhagranthikamustatiktā-  
harītakībhiḥ kvathitaḥ kaṣāyaḥ .  
sāme saśūle kaphavātayukte  
jvare hito dīpanapācanaśca .. 137 ..

> A decoction prepared with āragvadha, granthika, musta, tiktā, / and harītakī / is beneficial in fever associated with āma, accompanied by colic, and combined with kapha and vāta, and it is appetising and digestive.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.138](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.138)

26kṣudrāmṛtānāgarapuṣkarāhvayaiḥ  
kṛtaḥ kaṣāyaḥ kaphamārutodbhave  
saśvāsakāsārucipārśvarukkare  
jvare tridoṣaprabhave ca śasyate .. 138 ..

> A decoction prepared with kṣudrā, amṛtā, nāgara, and that named puṣkara / is recommended in fever arising from kapha and vāta / that causes dyspnoea, cough, anorexia, and flank-pain, as well as in fever arising from all three doṣas.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.139](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.139)

27daśamūlīrasaḥ peyaḥ kaṇāyuktaḥ kaphānile .  
avipāke'tinidrāyāṃ pārśvarukśvāsakāsake .. 139 ..

> Decoction of daśamūlī combined with kaṇā should be drunk in kapha and vāta, / in indigestion, excessive sleepiness, flank-pain, dyspnoea, and cough.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.140](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.140)

mustaṃ parpaṭakaḥ śuṇṭhī guḍūcī sadurālabhā .  
kaphavātārucicchardidāhaśoṣajvarāpahaḥ .. 140 ..

> Musta, parpaṭaka, śuṇṭhī, guḍūcī, together with durālabhā, / banishes kapha, vāta, anorexia, vomiting, burning sensation, wasting, and fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.141](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.141)

dāruparpaṭabhāṃrgyabdavacādhānyakakaṭphalaiḥ .  
sābhayāviśvabhūtiktaiḥ kvātho hiṅgumadhūtkaṭaḥ .. 141 ..

> A decoction of dāru, parpaṭa, bhāṅrgī, abda, vacā, dhānyaka, and kaṭphala, / together with abhayā, viśvā, and bhūtikta, abundant in hiṅgu and honey,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.142](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.142)

kaphavātajvare pīto hikkāśvāsagalagrahān .  
kāsaśoṣaprasekāṃśca hanyāttarumivāśaniḥ .. 142 ..

> when drunk in fever of kapha and vāta, strikes down hiccup, dyspnoea, constriction of the throat, / cough, wasting, and excessive salivation, as a thunderbolt strikes a tree.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.143](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.143)

mātrākṣaudraghṛtādīnāṃ snehe kvātheṣu cūrṇavat .  
mākṣikaṃ hiṅgu sindhūtthaṃ jaraṇādyāstu śāṇikāḥ .. 143 ..

> The dose of honey, clarified butter, and so forth in an unctuous substance or in decoctions is like that of powder; / honey, hiṅgu, rock salt, and cumin seeds and the like, however, should be one śāṇa each.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.144](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.144)

mātuluṅgaphalakeśaro dhṛtaḥ  
sindhujanmamaricānvito mukhe .  
hanti vātakapharogamāsyagaṃ  
śoṣamāśu jaḍatāmarocakam .. 144 ..

> The filament of citron fruit, combined with rock salt and black pepper and held in the mouth, / quickly destroys oral disease of vāta and kapha, / dryness, numbness, and anorexia.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.145](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.145)

28laṅghanaṃ bālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā .  
avaleho'ñjanaṃ caiva prākprayojyaṃ tridoṣaje .. 145 ..

> Fasting, sand-sudation, nasal medication, spitting, / as well as linctus and collyrium should be employed first in \[fever\] born of all three doṣas.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.146](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.146)

sannipātajvare pūrvaṃ kuryādāmakaphāpaham .  
paścācchleṣmaṇi saṃkṣīṇe śamayetpittamārutau .. 146 ..

> In sannipāta fever, one should first do that which removes āma and kapha; / afterwards, when kapha has been diminished, one should pacify pitta and vāta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.147](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.147)

trirātraṃ pañcarātraṃ vā daśarātramathāpi vā .  
laṅghanaṃ sannipāteṣu kuryādārogyadarśanāt .. 147 ..

> One should administer fasting in sannipāta fevers for three nights, or five nights, / or even ten nights, until health is seen.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.148](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.148)

doṣāṇāmeva sā śaktirlaṅghane yā sahiṣṇutā .  
nahi doṣakṣaye kaścitsahate laṅghanādikam .. 148 ..

> That capacity which endures fasting belongs only to the doṣas; / for when the doṣas are depleted, no one can endure fasting and the like.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.149](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.149)

ārdrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ sakaṭutrikam .  
ākaṇṭhaṃ dhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ .. 149 ..

> Rock salt together with the three pungents, mixed with fresh ginger juice, / should be held in the mouth up to the throat, and one should spit again and again.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.150](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.150)

tenāsyahṛdayācchleṣmāmanyāpārśvaśirogalān .  
līno'pyākṛṣyate śuṣko lāghavaṃ cāsya jāyate .. 150 ..

> By this, kapha from the mouth, chest, nape of the neck, flanks, head, and throat, / even if adherent or dried up, is drawn out, and lightness arises for him.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.151](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.151)

parvabhedo'ṅgamardaśca mūrcchākāsagalāmayāḥ .  
mukhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati .. 151 ..

> Joint pain, body aches, fainting, cough, diseases of the throat, / heaviness of the face and eyes, dullness, and nausea are pacified.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.152](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.152)

sakṛddvitricatuḥ kuryāddṛṣṭvā doṣabalābalam .  
etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām .. 152 ..

> One should do this once, twice, thrice, or four times, having observed the strength and weakness of the doṣas; / for they declare this to be the supreme medicine for patients of sannipāta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.153](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.153)

mātuluṅgārdrakarasaṃ koṣṇaṃ trilavaṇānvitam .  
anyadvā siddhivihitaṃ tīkṣṇaṃ nasyaṃ prayojayet .. 153 ..

> One should administer lukewarm juice of citron and fresh ginger combined with the three salts, / or another sharp nasal medication prescribed in successful practice.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.154](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.154)

tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate .  
śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk copaśāmyati .. 154 ..

> By this, kapha is broken up, and once broken up, it flows out; / and pain in the head, chest, throat, mouth, and flanks subsides.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.155](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.155)

29madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ .  
ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam .. 155 ..

> Equal parts of heartwood of madhūka, rock salt, vacā, black pepper, and kaṇā, / finely ground with water, should be made into a nasal medication to awaken consciousness.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.156](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.156)

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapaṃ kuṣṭhameva ca .  
bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrīnivāraṇam .. 156 ..

> Rock salt, white pepper, mustard, and kuṣṭha, / ground with goat's urine, are a nasal medication that dispels drowsiness.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.157](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.157)

śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ .  
añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ .. 157 ..

> With śirīṣa seeds, cow's urine, kṛṣṇā, black pepper, and rock salt, / together with garlic, realgar, and vacā, there should be a collyrium for arousal.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.158](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.158)

30kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī .  
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet .. 158 ..

> Kaṭphala, puṣkara, śṛṅgī, the three pungents, yāsa, and kāravī / made into a fine powder should be licked together with honey.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.159](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.159)

eṣāvalehikā hanti sannipātaṃ sudāruṇam .  
hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaṇṭharogaṃ niyacchati .. 159 ..

> This linctus destroys very severe sannipāta; / it checks hiccup, dyspnoea, cough, and throat disease.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.160](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.160)

ūrdhvagaśleṣmaharaṇe uṣṇasvedādikarmaṇi .  
virodhyuṣṇe madhu tyaktvā kāryaiṣārdrakajai rasaiḥ .. 160 ..

> In removing kapha that has moved upward, and in procedures such as hot sudation, / since honey is contraindicated with heat, it should be omitted, and this \[linctus\] should be prepared with fresh ginger juice.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.161](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.161)

31yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakakhaṇḍayoḥ .  
ekaikamuṣṭimāhṛtya pacedaṣṭaguṇe jale .. 161 ..

> Taking a handful each of barley, kola, horse gram, / mung bean, and pieces of radish, / one should cook them in eight times as much water.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.162](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.162)

pañcamuṣṭika ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ .  
śasyate gulmaśūle ca śvāse kāse kṣaye jvare .. 162 ..

> This \[preparation\], named 'the five-handfuls' (pañcamuṣṭika), removes vāta, pitta, and kapha; / it is commended in abdominal lump, colic, dyspnoea, cough, consumption, and fever.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.163](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.163)

32pañcamūlīkirātādirgaṇo yojyastridoṣaje .  
pittotkaṭe ca madhunā kaṇayā ca kaphotkaṭe .. 163 ..

> The group of pañcamūlī and kirātādi should be employed in \[fever\] born of all three doṣas; / with honey when pitta is predominant, and with kaṇā when kapha is predominant.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.164](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.164)

33bilvasyonākagambhārīpāṭalāgaṇikārikāḥ .  
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat .. 164 ..

> Bilva, syonāka, gambhārī, pāṭalā, and gaṇikārikā: / this is the greater pañcamūla, which is appetising and destroys kapha and vāta.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.165](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.165)

śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatīdvayagokṣuram .  
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam .. 165 ..

> Śāliparṇī, pṛśniparṇī, the two kinds of bṛhatī, and gokṣura: / this lesser pañcamūla relieves vāta and pitta, and is aphrodisiac.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.166](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.166)

ubhayaṃ daśamūlaṃ tu sannipātajvarāpaham .  
kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate .  
pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ kaṇṭhahṛdgrahanāśanam .. 166 ..

> Both together, however, form daśamūla, which dispels sannipāta fever; / it is commended in cough, dyspnoea, drowsiness, and flank-pain; / combined with powder of pippalī, it destroys constriction of the throat and chest.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.167](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.167)

34cirajvare vātakapholbaṇe vā  
tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ .  
kirātatiktādigaṇaḥ prayojyaḥ  
śuddhyarthine vā vivṛtāvimiśraḥ .. 167 ..

> In chronic fever, or in that wherein vāta and kapha are predominant, / or in that born of all three doṣas, the group of kirātatiktādi mixed with daśamūla should be employed; / or mixed with trivṛt for one who desires cleansing.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.168](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.168)

35daśamūlī śaṭhī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabham .  
bhāṃrgī kuṭajabījaṃ ca paṭolaṃ kaṭurohiṇī .. 168 ..

> Daśamūlī, śaṭhī, śṛṅgī, pauṣkara, together with durālabhā, / bhāṅrgī, kuṭaja seeds, paṭola, and kaṭurohiṇī:  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.169](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.169)

aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ .  
kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsahikkāvamīharaḥ .. 169 ..

> this \[formula\], called the eighteen-ingredient one (aṣṭādaśāṅga), dispels sannipāta fever / and relieves cough, tightness of the chest, pain in the flanks, dyspnoea, hiccup, and vomiting.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.170](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.170)

bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābda-  
tiktendrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ .  
tantrīpralāpakasanārucidāhamoha-  
śvāsādiyuktamakhilaṃ jvaramāśu hanti .. 170 ..

> A decoction of bhūnimba, dāru, daśamūla, mahauṣadha, abda, / tiktā, indrayava, coriander, and gajapippalī / quickly destroys every fever accompanied by drowsiness, delirium, cough, anorexia, burning sensation, stupor, / dyspnoea, and so forth.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.171](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.171)

36mustaparpaṭakośīradevadārumahauṣadham .  
triphalādhanvayāsaśca nīlīkampillakaṃ trivṛt .. 171 ..

> Musta, parpaṭaka, uśīra, devadāru, mahauṣadha, / triphalā, dhanvayāsa, nīlī, kampillaka, trivṛt,  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.172](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.172)

kirātatiktakaṃ pāṭhā balā kaṭukarohiṇī .  
madhukaṃ pippalīmūlaṃ mustādyo gaṇa ucyate .. 172 ..

> kirātatiktaka, pāṭhā, balā, kaṭukarohiṇī, / madhuka, and pippalī root: this is called the mustādi group.  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.173](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.173)

aṣṭādaśāṅgamuditametadvā sannipātanut .  
pittottare sannipāte hitaṃ coktaṃ manīṣibhiḥ ..  
manyāstambhe uroghāte uraḥpārśvaśirograhe .. 173 ..

> This eighteen-fold formulation has been declared, or it destroys sannipāta.  
> Wise men have declared it beneficial in sannipāta with predominant pitta,  
> \[and\] in stiffness of the neck, chest injury, and pain in the chest, sides, and head. (173)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.174](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.174)

37śaṭhīpuṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā .  
guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī .. 174 ..

> Śaṭhī, puṣkaramūla, vyāghrī, śṛṅgī, durālabhā,  
> guḍūcī, ginger, pāṭhā, kirātatikta, and kaṭurohiṇī: (174)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.175](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.175)

eṣa śaṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ .  
kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāse tandryāṃ ca śasyate .. 175 ..

> This group beginning with śaṭhī destroys sannipāta fever;  
> it is praised in cough, cardiac constriction, pain in the flanks, dyspnoea, and drowsiness. (175)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.176](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.176)

38bṛhatyau puṣkaraṃ bhāṃrgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā .  
vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī .. 176 ..

> The two bṛhatīs, puṣkara, bhārgī, śaṭhī, śṛṅgī, durālabhā,  
> seeds of vatsaka, paṭola, and kaṭurohiṇī: (176)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.177](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.177)

bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ .  
kāsādiṣu ca sarveṣu deyaḥ sopadraveṣu ca .. 177 ..

> The group beginning with bṛhatī is said to destroy sannipāta fever,  
> and should be administered in all \[conditions\] such as cough, together with complications. (177)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.178](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.178)

39bhāṃrgī puṣkaramūlaṃ ca rāsnāṃ bilvaṃ yavānikām .  
nāgaraṃ daśamūlaṃ ca pippalīṃ cāpsu sādhayet .. 178 ..

> One should boil in water bhārgī, puṣkaramūla,  
> rāsnā, bilva, yavānī, ginger, daśamūla, and pippalī: (178)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.179](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.179)

sannipātajvare deyaṃ hṛtpārśvānāhaśūlinām .  
kāsaśvāsāgnimandatvaṃ tandrīṃ ca vinivartayet .. 179 ..

> It should be given in sannipāta fever to those suffering from pain in the heart and flanks and from abdominal distension;  
> it removes cough, dyspnoea, sluggishness of the digestive fire, and drowsiness. (179)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.180](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.180)

dvipañcamūlī ṣaḍgranthā viśvagṛdhranakhīdvayāt .  
kaphavātaharaḥ kvāthaḥ sannipātaharaḥ paraḥ .. 180 ..

> A decoction of the two pañcamūlas, ṣaḍgranthā, viśvā, and the two gṛdhranakhīs  
> destroys kapha and vāta, and is superior in destroying sannipāta. (180)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.181](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.181)

kāravīpuṣkarairaṇḍatrāyantīnāgarāmṛtāḥ .  
daśamūlīśaṭhīśṛṅgīyāsabhāṃrgīpunarnavāḥ .. 181 ..

> Kāravī, puṣkara, eraṇḍa, trāyantī, ginger, amṛtā,  
> daśamūlī, śaṭhī, śṛṅgī, yāsa, bhārgī, and punarnavā (181)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.182](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.182)

tulyā mūtreṇa niḥkvāthya pītāḥ srotoviśodhanāḥ .  
abhinyāsajvaraṃ ghoramāśu ghnanti samuddhatam .. 182 ..

> in equal parts, boiled with \[cow's\] urine and drunk, cleanses the channels  
> and quickly destroys terrible, severe abhinyāsa fever. (182)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.183](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.183)

mātuluṅgāśvabhidbilvavyāghrīpāṭhorubūkajaḥ .  
kvātholavaṇamūtrāḍhyo'bhinyāsānāhaśūlanut .. 183 ..

> A decoction prepared from mātuluṅga, aśvabhid, bilva, vyāghrī, pāṭhā, and urubūka,  
> abundantly mixed with salt and \[cow's\] urine, relieves abhinyāsa, abdominal distension, and colic. (183)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.184](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.184)

nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇaṃ vidyāddhataujasam .  
kaṇṭharodhakaphaśvāsahikkāsaṃnyāsapīḍitaḥ .. 184 ..

> One should know abhinyāsa to be accompanied by sleep, depleted, and with destroyed vitality;  
> \[the patient\] is afflicted with throat obstruction, kapha, dyspnoea, hiccough, and loss of consciousness. (184)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.185](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.185)

mātuluṅgārdrakarasaṃ daśamūlāmbhasā pibet .  
vyoṣābdatriphalātiktāpaṭolāriṣṭavāsakaiḥ .. 185 ..

> One should drink the juice of mātuluṅga and fresh ginger with the water of daśamūla;  
> or the water \[prepared with\] the three pungents, musta, triphalā, tiktā, paṭola, ariṣṭa, and vāsaka, (185)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.186](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.186)

sabhūnimbāmṛtāyāsaistridoṣajvaranujjalam .  
40trivṛdviśālātriphalā kaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ .. 186 ..

> along with bhūnimba, amṛtā, and yāsa, destroys fever born of all three doṣas.  
> A purgative decoction prepared with trivṛt, viśālā, triphalā, kaṭukā, and āragvadha, (186)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.187](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.187)

sakṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ .  
svedodgame jvare deyaścūrṇo bhṛṣṭakulatthajaḥ .. 187 ..

> combined with alkali, is to be drunk to remove all fevers.  
> When sweat appears in fever, powder of roasted kulattha should be applied. (187)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.188](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.188)

gharṣejjihvāṃ jaḍāṃ sindhutryūṣaṇaiḥ sāmlavetasaiḥ .  
ucchuṣkāṃ sphuṭitāṃ jihvāṃ drākṣayā madhupiṣṭayā .. 188 ..

> One should rub a sluggish tongue with rock salt, the three pungents, and amlavetasa;  
> a completely dry and cracked tongue \[should be rubbed\] with grapes ground with honey. (188)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.189](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.189)

lepayetsaghṛtaṃ cāsyaṃ sannipātātmake jvare .  
kākajaṅghā jaṭā nidrāṃ janayecchirasi sthitā .. 189 ..

> In a fever caused by sannipāta, one should also smear the mouth with clarified butter.  
> The root of kākajaṅghā, placed on the head, induces sleep. (189)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.190](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.190)

sannipāte prakampantaṃ pralapantaṃ na bṛṃhayet .  
tṛṣṇādāhābhibhūte'pi na dadyācchītalaṃ jalam .. 190 ..

> One should not nourish \[a patient\] trembling and delirious in sannipāta;  
> even when overcome by thirst and burning sensation, one should not give cold water. (190)  
> — English (machine translation) (machine translation)

### [1.191](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1.191)

sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ .  
śothaḥ saṃjāyate tena kaścideva pramucyate .. 191 ..

> At the end of sannipāta fever, a terrible swelling arises at the root of the ear;  
> scarcely anyone is released from it. (191)  
> — English (machine translation) (machine translation)

_First 192 of 286 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1)_

## Translations (1)

- [English (machine translation)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta~en-mt.1) — English, machine translation

## Linked texts (27)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.1.25) — Vṛnda, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.1.23) — Sanskrit
- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.6.3.147) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.1.1.1.1) — Sanskrit
- [Hārītasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.haritasamhita.3.3.1.66) — Hārīta, Sanskrit
- [Śārṅgadharasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.sarngadharasamhita.2.5.9) — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- [Garuḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.garuda.1.170.2) — Vyāsa, Sanskrit
- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.284.2) — Vyāsa, Sanskrit
- [Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.bhaisajyaratnavali*sastri1978.5.4) — Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.14.133) — Soḍhala, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.3.32) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.83.13) — Trimalla, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.85.13) — Trimalla, Sanskrit
- [Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha)](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.jvara.jvaratimirabhaskara.2.42) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- [Vaidyakasāroddhāra](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.gauda.vaidyakasaroddhara.1.p22) — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- [Vaidyamanoramā](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.vaidyamanorama.1.p16) — Kālidāsa, Sanskrit
- [Siddhisāra](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhisara.5.19) — Sanskrit
- [Paribhāṣāpradīpa](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.paribhasapradipa.2.38) — Govindasena, Sanskrit
- [Pathyāpathyaviniścaya (Viśvanātha)](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.pathyapathyaviniscaya.1.14) — Viśvanātha, Sanskrit
- [Siddhasāra](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhasara.p53) — Ravigupta, Sanskrit
- [Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.arogyacintamani-damodara.50.38) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvaloka](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimhavaloka.1.p9.6) — Vīrasiṃha, Sanskrit
- [Kumāratantra (Rāvaṇa)](https://indike.org/pramana/in.med.kaumara.kumaratantra-ravana.49.53) — Rāvaṇa, Sanskrit
- [Gaurīkāñcalikātantra](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.gaurikancalikatantra.1.1) — Sanskrit
- [Āyurvedasaukhya](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedasaukhya.2.167-2) — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- [Sahasrayoga](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.sahasrayoga.1.13-2) — Sanskrit
- [Cikitsāñjana](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.cikitsanjana.41) — Vidyāpati, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.1) · Pramāṇa
