Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 10

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 10

Language
Sanskrit

Contents

10.1

iti vaṅgasena saṅkalite arśonidānacikitsādhikāraḥ samāptaḥ
atha ajīrṇanidānamāha
mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ
kaphapittānilādhikyāt tatsāmyājjāṭharo'nalaḥ

10.2

viṣamo vātajān rogāṃ stīkṣṇaḥ pittanimittajān
karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān

10.3

samā samāgneraśitā mātrā samyagvipācyate
svalpāpi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ

10.4

kadācit pacyate samyak kadācinna vipacyate
mātrātimātrāpyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate

10.5

tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate

10.6

samāgniṃ rakṣayennitya mannapānairivairhitaiḥ
mandāgniṃ kaṭutiktaiśca kaṣāyavamanairhitaiḥ

10.7

tīkṣṇāgniṃ madhurasnigdhaiḥ virekaguruśītalaiḥ
snehāmlalavaṇādyaiśca viṣamāgni mupācaret

10.8

anna maṇḍaṃ pivedūṣṇa hiṅgusauvarcalānvitam
viṣamo'pi samaste na mando dīpyeta pāvakaḥ

10.6-2

sutaṇḍulānāṃ prasṛtadvayañca tadarddhamudgaḥ kaṭukatrayañca
kustumburusaindhavahiṅgutailerebhiśca sarvaiḥ kriyate ca maṇḍaḥ

10.10

kṣudbodhano vastiviśodhanaśca prāṇapradaḥ śoṇitavarddhanaśca
jvarāpahārī kaphapittahantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ

10.11

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī

10.12

sindhūttha hiṅgu triphalā yavānī vyoṣairguḍāṃśairguḍakān prakuryāt
tairbhakṣitaistṛpti mavāpnuvannā bhuñjīta mandāgnirapi prabhūtam

10.13

guḍena śuṇṭhīmathacopakulyā pathyāṃ tṛtīyāmatha dāḍima vā
āmesvajīrṇeṣṣu gudāmayeṣu varcovivandheṣṣu ca nityamadyāt

10.14

viḍaṅga bhallātaka citrakāmṛtā sanāgarā tulyaguḍena sarpiṣā
lihanti ye mandahutāśanā narā bhavanti te vār̤avatulyavahnayaḥ

10.15

abhayā nimbasaṃyuktā bhakṣitānalavṛddhikṛt
dadruvisphoṭakāṃścaiva nāśayatyāśu dehinām

10.16

dahanājamodasaindhava nāgaramaricānvitakraṇa
saptāhādagnikaraṃ pāṇḍurśīvināśana param

10.17

harītakī dhānyatuṣodasiddhā sapippalī saindhavahisu yuktā
sodgāradhūmaṃ bhṛśamapyajīrṇaṃ vijitya sadyo janayet kṣudhāṃ ca

10.18

śuṇṭhīcūrṇasamāyuktaṃ yavakṣāraṃ samālihet
sarpiṣā prātarutthāya tato vahnipradīpanam

10.16-2

vijayā pippalī śuṇṭhī trisamaṃ parikīrttitam
agnisandīpanaṃ nṛṇāṃ hṛddoṣamayanāśanam

10.20

nāgarāmbu sadā pathyaṃ jīrṇā'jīrṇaviśaṅkinām

10.21

kiñcidānena mandāgni rabhayāguḍanāgaram
jagdhvā takraṇa bhuñjīta yuktamannaṃ ṣaḍūṣaṇaiḥ

10.22

viśvābhayā gaḍūcīnāṃ kaṣāyeṇa ṣaḍūṣaṇam
pivecchū laṇi mandāgno tvakpatrasurabhīkṛtam

10.23

kaṇāmarīcaśuṇṭhībhirgranthikānalacavyakaiḥ
bhiṣagbhirādyai rākhyātaṃ catuṣyañca ṣaḍūṣaṇam

10.24

upavāsādi mandāgniryavāgūbhiḥ pivet ghṛtam
raukṣe mande pivet sarpiḥ tailaṃ vā dīpanairyutam

10.25

cūrṇāriṣṭāsavairmanda mabhinnehvādupācaret
bhinne gudopalepāstu male tailasurāsavāḥ

10.26

udāvartte tu mandāgnau nirūhāḥ sānuvāsanāḥ
vyādhiyuktasya mandāgnau sarpirevāgnidīpanam

10.27

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ
ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

10.28

ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca
vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram

10.26-2

kaphe kṣīṇe yadā pittaṃ svasthāne mārutānugam
tīvraṃ pravarddhayedagniṃ tadā taṃ bhasmakaṃ vadet

10.30

tṛḍdāhaśvāsamūrcchādīn kṛtvātyāgnisambhavān
paktvā rasādikān dhātūnnāśayedāśu jīvitam

10.31

atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyyayācca
kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhukta mannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

10.32

tṛṣṇābhayakrodhaparisrutena lubdhe na rugvai nyanipīḍitena
pradveṣayuktenaca sevyamāna mannaṃ na samyak paripākameti

10.33

glānirgauravamāṭopa bhramo mārutamūr̤hatā
vibandho'tipravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam

10.34

tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ
udgāraśca yathābhuktamavidagdha pravarttate

10.35

vidagdhe bhramatṛṇmū rcchā pittācca vividhā rujaḥ
udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate

10.36

viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ
malavātā'pravṛttiśca stambho moho'ṅgasādanam

10.37

rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigauravaiḥ
anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ
rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi

10.38

prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām
tanmūlo rogasaṅghāta staddināśādvinaśyati

10.39

mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ
upadravā bhavantyete maraṇāñcāpyajīrṇataḥ

10.40

vacā lavaṇatoyena vāntirāme praśasyate
dhānyanāgarasiddhaṃ vā toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

10.41

āmājīrṇapraśamanaṃ śūlaghnaṃ vastiśodhanam

10.42

annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti
taddhyasya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt

10.43

viṣṭabdhe svedanaṃ kāryyaṃ peyaṃ vā lavaṇodakam
rasaśeṣe divāsvapnaṃ laṅghanaṃ vātavarjjanam

10.44

ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ
divāsvapnaṃ prakurvīta sarvvājīrṇapraṇāśanam

10.45

vyāyāmapramadādhvavāhanaratān klāntānatisāriṇaḥ
śūlaśvāsavatastṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān
kṣīṇān kṣīṇakaphāñchiśūnmadahatān vṛddhānasājīrṇino
rātrau jāgaritānnarātriraśanān kāmandivā svāpayet

10.46

pathyāpippalīsaṃyuktaṃ cūrṇaṃ sauvarcalaṃ pibet
mastunoṣṇodakenātha matvā doṣagatiṃ bhiṣak

10.47

caturvidhamajīrṇañca mandānalamathārucim
ādhmānaṃ vātagulmañca śūlañcāśu niyacchati

10.48

bhavedajīrṇe prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle
pūrvaṃ sa śuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta saṃprāśya hitaṃ hitāśī

10.46-2

vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dadyeta hṛtkoṣṭagalañca yasya
drākṣāsitāmākṣikasaṃprayuktāṃ līdvā'bhayāṃ vai sa sukhaṃ labhet tu

10.50

citrakacavikānāgara māgadhikāyanthikairyavāgūḥ syāt
gulmānilaśūlaharī rucipradā vahnijananī ca

10.51

vatsakaṃ saptaparṇañca karañjañca durālabhām
pāṭhāmāragvadhaṃ mūrvāṃ ṣaḍgranthāṃ madanaṃ dahet

10.52

gomūtreṇopayuktastu cāro'yaṃ vahnidīpanaḥ
śūle nirannakoṣṭhe'gniḥ koṣṇāmbhiścūrṇitaṃ pibet

10.53

hiṅguprativiṣāvyoṣa sauvarcala vacābhayā
tīvrārttirapi nā'jīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham
doṣagrastānalo nālaṃ paktuṃ śakto'hitāśanam

10.54

prātarāśe tvajīrṇe tu sāyamāśo na duṣyati
ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo viṣībhavet

10.55

trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve
samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ
prathama kavalabhojī sarpiṣā cūrṇametat
janayati jaṭharāgniṃ vātarogāṃśca hanti

10.55.p1

iti hiṅgvaṣṭakam

Linked texts (14)