Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 100

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 100

Language
Sanskrit

100.1

iti vaṅgasena saṅkalita dravya gaṇādhikāra samāpta
atha saṃśodhanasaṃśamanarasadravyādīnāṃ
vargādhikāramāha
madana-kuṭaja jīmūtekṣvākudhāmārgavalodhra-kṛtavedhana-sarṣapaviḍaṅga-pippalī karañjaprapunnāṭakovidārapīlukarkūranatakaṭumbharāriṣṭāśvagandhājagandhāvidulabandhujīvakā śvetā śatapuṣpāvimbīkacairvārukacitrā cetyūrdhvabhāgaharāṇīti | tatra kovidārapūrvāṇāṃ
phalāni kovidārādīnā mūlāni | tivṛcchyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīchāgalāntrīsuhīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvaka-kampillakacampaka ramyakapāṭalāpūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīcaturaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkajyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi
tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ
tvacaḥ | kampillakaphalaraja iti | pūgādīnāmeraṇḍāntānāṃ
phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti
kośātakīsaptalāśaṅkhinīdevadālīkāravellikā cetyubhayato
bhāgaharāṇi eṣā svarasā iti | pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigruśirīṣa-siddhārthaka maricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihauvacā-jyotiṣmatī-karañjārkailarkalasunātiviṣā-śṛṅgaveratālī
śatamūla-suramārjakeṅgudomeṣa-śṛṅgī mātuluṅgīsuruṅgī pīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṅgalavaṇagadyagośakṛdrasamūtrāṇi ceti
śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇa phalāni karavīrādīnāmarkārantānā mūlāni tālīsapūrvāṇā kandāḥ | tālīsādīnāmarjakāntānā patrāṇi | iṅgudīmeṣaśṛṅgyostvak mātaluṅgīmuruṅgīpīlujātīnā puṣpāṇi | sālatālamadhūkānā
sārāḥ | lākṣāhiṅguniryyāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ
madyamāsavatayogāḥ | gośakṛdrasamūce malāditi
saśamanāni ata ūrddhaṃ vakṣyāma
tatra bhadradārukuṣṭhaharidrā varuṇameṣaśṛṅgībalātibalātagarārttagalakacchurāśallakīkuverākṣīvīratarusahacarāgnimantha-vatsādanīśvadaṃṣṭrāśmabhedakālakārkaśatavārī punarnavāvasukavasirakarvūrabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūravadarayavakolakulatthaprabhṛtīni vidārigandhādiśca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano
vargaḥ | candanakucandanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivālakahlārakokanadotpalakadalīdūrvāprabhṛtīni kākolyādiḥ sārivādirnyagrodhādirutpalādistṛṇapañcamūlamiti
samāsena pittasaṃśamano vargaḥ | kālīyakāgurutailaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralarāstrāprakīryyodakīryyeṅgudīsumanaḥ
kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātatālalāmajjaka-prabhṛtīni
vallīkaṇṭakapañcamūlau pippalyādirbṛhatyādirvacādirmuṣkakādiḥ
surasādirāragvadhādiriti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ
kākolyādiḥ kṣīraghṛtavasāmajjāśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭaka-kaśerukatrapusairvārukālābukālindaka-karkārukakatakodyālukapriyāla-puṣkara bījakāśmaryyamadhūkadrākṣākharjūratālanā rikelekṣuvikāra-balāti-balātmaguptāvidārīpayasyāgokṣuraka-kṣīrakakṣīramauraṭamadhūlikākūṣmāṇḍakaprabhṛtīni samāsena madhurovargaḥ
dāḍimāmalakamātuluṅgāmnātakakapitthakaramardavadarakolaprācīnāmalakatintir̤īkakośāmrabhavyapārāvatavetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśukta-sauvīrakatuṣodaka-dhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo vargaḥ
saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣarasuvarcikāprabhṛtīni samāsena
lavaṇo vargaḥ
pippalyādi surasādirmaidhuśigrumūlalasunasupuṅgaśītaśiva-kuṣṭhadevadāruhareṇukāvalgujaphala-caṇḍāguggulumustālāṅgūlakīśukanāśāpīluprabhṛtīni śālasārādiñca prāyaśaḥ kaṭuko
varga
āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraha ridrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvaya śaṅkhinī dravantītrivṛtkṛtavedhanakakorṭakakāravellakavārttākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇā'śoka rohiṇīvaijayantīpunarnavāhvasiktālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tiktako vargaḥ
nyagrodhrādirambaṣṭhādiḥ
priyaṅgvādilodhādistriphalā śallakījambvāmrāsthitinyukādīni katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni āmalakyādiḥ śālasārādiñca prāyaśaḥ kovidārakuruvakajīvantīcillīpālaṅkīsuniṣaṇṇaprabhṛtīni nīvāracaṇakādayo mugādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ
pippalīpippalīmūlacavyacitraka-śṛṅgaverāmlavetamamaricājamodā-bhallāta-kāsthihiṅguniryyāsā iti daśemāni dīpanīyo vargaḥ
atha ṛtucaryādhikāramāha
bhūvāṣpānmeghaniḥsyandātpākādamlājjalasya ca
varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ

100.2

tasmātsādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu vakṣyate
udamanthaṃ divāsvāpamavaśyāyaṃ nadījalam

100.3

vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāya cātra varjayet
divyaṃ kvathitakūpotthaṃ vāpyaṃ sārasameva vā

100.4

prāvṛṣi vyākule vahnau bhojyamakledi vātajit
pariśuṣkaṃ laghu snigdha muṣṇānlalavaṇañca yat

100.5

prāyo'nnapānaṃ sakṣaudraṃ saṃskṛtañca ghanodaye
punaḥ sarakṣatā cāgniṃ yavagodhūmaśālayaḥ

100.6

purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ
pibet kṣaudrānvitaṃ cālpa mādhvīkāriṣṭameva vā

100.7

saviṣaprāṇiviṇmūtra lālāniṣṭhīvanādibhiḥ
sadāplutaṃ tadā toya navaka viṣasannibham

100.8

vāyunā viṣajātena tatpūrveṇa ca dharṣitam
varjyaṃ sarvopayogeṣu tasmin kāle vipaścitā

100.9

sopadaṃśaṃ niṣeveta mādhvīkāriṣṭamādhavam
pibetprāvṛṣi dhīro'lpaṃ rātrau tadapi varjayet

100.10

nirūhairvastibhiścānyai rathānyairmārutāpahaiḥ
kupita śamayedvāta vārṣikaṃ vā caredvidham

100.11

bhūyo varṣāsu saṃyogo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe
tataḥ prāvṛṣya varṣākhyā ṛtū teṣā prakīrttitau

100.12

tasyā evottare deśe bahuśo himamaṅkule
bhūyaḥ śītamatastatra hemantaśiśirāvubhau

100.13

tato vyatīte varṣartau nīlameghāvaguṇṭhite
vyomni prasannadiṅmārge labdhaprasarabhāskare

100.14

śakrastvalabdhasandṛśe jātamāmamadasvataḥ
ākrāmati rakherlakṣmīṃ tiraskṛtya ghanāmalān

100.15

drākṣekṣuccaurasevī ca bhavettatra nagādhipaḥ
varṣāsūpacitaṃ pittaṃ nirharecca virecanaiḥ

100.16

tiktasarpiḥ prayogairvā śirāṇā cāpi mokṣaṇaiḥ
divāsūryyāṃśusantapta niśi candrāṃśuśītalam
kālena pakvaṃ nirdoṣamagastye nāviṣīkṛtam

100.17

hasodakamiti khyāta śāradaṃ vimalaṃ śuci
snānapānāvagāheṣu hitamambu yathāmṛtam

100.18

śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vividhāni ca
ikṣavaḥ śālayo mudgāḥ saro'mbhaḥ kathitaṃ payaḥ

100.18-2

śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ

100.20

hemante śiśire cāgryaṃ visargādanayorbalam
śaradvasantayormadhyaṃ hīnaṃ varṣānidāghayoḥ

100.21

śīte śītānilasparśasaṃruddho balinā balī
paktā bhavati hemante mātrā dravyaguruttamaḥ

100.22

sa yadā nendhana yukta labhate dehaja tadā
rasa hinastyato vāyuḥ śīte śītaḥ prakupyati

100.23

tasmāttuṣārasamaye snigdhānmlalavaṇān rasān
audakānūpamāṃsānāmmedhyānāmupayojayet

100.24

vileśayānā māṃsāni prasahānā bhṛtāni ca
bhakṣayenmadirā sīdhu madhvānna pivennaraḥ

100.25

gorasānikṣuvikṛtaurvasātaila navaudanam
hemante bhajatastoya mukhyamāyurna hīyate

100.26

śastā rasālā hemante pītadhūmo madotkaṭaḥ
caulakauśeya saṃvīta svāśraye kuthakāstṛte

100.27

kuṅkumāgurudigdhāṅgo nirvāte bhūmigahvare
śayīta śayane cāpi suvistīrṇe manorame

100.28

tavāpanītadārāstu priyā nāryyaḥ svalaṅkṛtāḥ
ramayettu yathākāmaṃ balādapi madotkaṭāḥ

100.29

pravāta pramitāhāra sudamatthaṃ himāgame
varjayecchītasasparśaṃ śītānyupavanānyapi

100.30

eṣa eva vidhiḥ kāryyaḥ śiśire'pi sadā budhaiḥ
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam

100.31

raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam
tasmāddhaimantikaḥ sarvvaḥ śiśire vidhiriṣyate

100.32

nivātamuṣṇa tvadhika śiśire gṛhamāśrayet
kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca
varjayedannapānāni śiśire śītalāni ca

100.33

vasante nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ
kāyāgniṃ bādhate rogāṃ stataḥ prakurute bahvan

100.34

tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet
gurvvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnañca varjayet

100.35

yaṣṭikānvā navāñchālīn mudganīvārakodravān
lāvādi viṣkirarasairdadyāṅgrāṣṭraiśca yuktitaḥ

100.36

paṭolanimbavārttākaistiktaiśvānyairhimātyaye

100.37

śuciśuklāmbaradharaścandanāgurudhūpitaḥ
pīnastanorujaghanā rūpayauvanaśālinīm

100.38

kānaneṣu vicitreṣu sarvvāllaṅkārabhūṣitām
kāmayedyāvadutsāha sumanāḥ kusumāgame

100.39

vyāyāmamañjanaṃ dhūpaṃ tīkṣṇañca kavalagraham
taikṣṇyayuktāṃśca sarvvān vā seveta kusumāgame

100.40

mayūkhairjagatastejo grīṣme yat pīyate raviḥ
svādu śītaṃ drava snigdhamannapānaṃ tadā hitam

100.41

śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalāmmṛgapakṣiṇaḥ
ghṛtampayaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati

100.42

vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca
rasāṃścāpi guṇodriktānviśeṣeṇa vivarjayet

100.43

sarpiḥ khaṇḍaguḍāktāṃśca sahakārasamanvitān
prātarāśa pibettakraṃ na ca śītottaraṃ tataḥ

100.44

yavagodhūmavikṛtauñchālīṃśca vividhānapi
prasahānūpamāṃsāni vṛṣyākhyānāni yānyapi

100.45

madyamalpaṃ na vā yojyamathavā suvahūdakam
lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ cātra varjayet

100.46

divā śītagṛhe nidrā niśi somāṃśuśītale
bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāta harmyamastake

100.47

vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśeścandanodakaśītalaiḥ
sevyamāno bhajeddvyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ

100.48

kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca
grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ

100.49

vyāyāmamātapa yāsa vyavāyaṃ cātra varjayet
pānabhojanasaskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet

100.50

sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca
candanāni jalādrāṃśca srajaśca kamaloñjvalāḥ

100.51

tālavṛntāni nauhārāstathā śītagṛhāṇi ca
gharmakāle niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca

100.52

ṛtvorantyādisaptāhāt ṛtusandhiriti smṛtaḥ
tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ para kramāt

100.53

satā vṛttopapannena vidhinā varttate ca yaḥ
ghorān ṛtukṛtān doṣānnāpnuyāt sa kadācana

100.54

kārtikasya dinānyaṣṭau tathāgrahāyaṇasya ca
yamadaṃṣṭrā iti proktā svalpāhāryyatra jīvati

100.55

varṣāsu madyamalpa vā samantādudakaṃ pibet
uṣṇameva vasante ca kāma grīṣmeṣu śītalam

100.56

hemante ca vasante ca śītamiṣṭaṃ pibennaraḥ
śṛtaśītapayo grīṣme prāvṛṭkāle rasa pibet

100.57

nitya varṣāgamasyānte prapivecchītalaṃ jalam
atisnigdhakaṭuprā prāya hitamambho ghanakṣaye

100.58

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalamakriyaḥ
prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate

Linked texts (4)