Cikitsasarasangraha (Vangasena) 103
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 103
- Language
- Sanskrit
103.1
iti vaṅgasena saṅkalita māsavargādhikāra samāpta
pāṭhāmūrvāśaṭīśākaṃ vāstūkaṃ suniṣaṇṇakam
vidyād grāhi tridoṣaghnaṃ mārkavaṃ cillīvāstukam
103.2
sagrāhī plavakaḥ proktaḥ snigdhaḥ pañcāṅgulaḥ saraḥ
bhillī vatsādnī phañjī vātaghnī laghudīpanī
103.3
kākamācī tridoṣaghnī stanya| vṛṣyā kalambikā
cāṅgerī kaphavātaghnī sārṣapaṃ sarvadoṣakṛt
103.4
sārṣapaṃ ca navodutthaṃ rājikaikāntapittalā
nāḍīcā vājavātaghnaḥ kaṭurmadhuraśītalaḥ
103.5
satīnaśākaṃ śleṣmaghnaṃ traipuṭaṃ vātalammatam
śrīhastinī sapatrūrā mūtralāśmaribhedinī
103.6
kālaśākantu kaṭukaṃ dīpanaṃ kaphaśothajit
vṛṣyā snigdhā ca śītā ca mṛtyughnī cāpyupodikā
103.7
rūkṣo viṣamadagnyaśca praśasto raktapittinām
madhuro'madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakāḥ
103.8
varṣābhvī kāsavātaghnī hitau śophodare'rśasi
103.6-2
kaṭutiktarasā hṛdyā rocanā vahnidīpanī
sarvadoṣaharī laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā
103.10
mahattadguruviṣṭambhi tīkṣṇāmānañca doṣalam
tadeva snehasiddhantu vātanutkaphapittajit
103.11
śuṣkantu śothaśamanaṃ garadoṣaharaṃ laghu
viṣṭambhi vātalaṃ śāka śuṣkamanyatra mūlakāt
103.13
gulmañca patrañca phalaṃ tathaiva yathottarante laghavaḥ pradiṣṭāḥ
teṣāntu puṣpaṃ kaphavātahantṛ phalaṃ nihanyātkaphamārutau ca 12
raktapittaharī śothakuṣṭhaghnī hilamocikā
kaphāpahaṃ śākamuktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ
103.14
snigdhoṣṇastīkṣṇaḥ kaṭu picchilaśca guruḥ saraḥ khāduraso'tha balyaḥ
hṛdyaśca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
103.15
hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśoṣān
durnāmakuṣṭhānilasādajantu samīraṇāśvāsakaphāśca hanti
103.16
nātyuṣṇavīryyo'nilahā kaṭuśca tīkṣṇo gururnātikaphāvahaśca
balāvahaḥ pittaharo'tha kiñcitpalāṇḍuragneśca vivṛddhikārī
103.17
snigdho'tha rucyaḥ sthiradhātukarttā balyo'tha medhākaphapuṣṭidātā
svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ
103.18
nyagrodhodumbarāśvattha plakṣapadmādipallavāḥ
kaṣāyāḥ stambhanā. śītā hitāḥ pittātisāriṇām
103.18-2
asana kaṭukaṃ pāke kaphaghnamanitāpaham
śothaghnamuṣṇavīryyañca patraṃ pūtikarañjajam
103.20
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ kaṭukā rasapākataḥ
vidāhino nātibalāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇā.
103.21
kaphaśoṇitapittaghna rocana kāravellakam
kāravellakavajjñeya phala karkoṭaksya ca
103.22
paṭolapatra pittaghnaṃ nālaṃ tasya kaphāpaham
phala tridoṣaśamana mūla tasya virecanam
103.23
pittanutteṣu kūṣmāṇḍaṃ bāla madhya kaphāpaham
śuṣkaṃ laghūṣṇa sakṣāraṃ dīpana vastiśodhanam
103.24
sarvadoṣahara hṛdya pathyaṃ cetovikāriṇām
bālaṃ sanīla trapusa tattu pittahara smṛtam
103.25
tatpāṇḍukaphakajjīrṇamamla vātavināśanam
ervāruka sakarkārusapakka kaphavātajit
103.26
sakṣāraṃ madhura rucyaṃ taccokta nātipittalam
sakṣāramadhura bhedi śīrṇavṛnta kaphāpaham
103.27
kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni kaphapittaharāṇi ca
phalāni bṛhatīnāntu kaṭutiktālaghūni ca
103.28
kaphavātaharaṃ tikta rocana kaṭuka laghu
vārttākudīpana proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam
103.26-2
pratyarthamadhurā rucyā pittaghnī madhukarkaṭī
karkandhukolavadaramamlaṃ vātavināśanam
103.30
pakva pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram
purāṇa tṛṭpraśamanaṃ śramaghna dīpana param
103.31
sauvīraṃ dadaraṃ snigdha madhuraṃ vātapittajit
āmaṃ kapitthaṃ vaisvaryaṃ grāhi madhuravātalam
103.32
kaphānilaharaṃ pakvaṃ madhurānurasaṃ guru
doṣalaṃ pittakṛtyāṇḍu jambīramatipittalam
103.33
gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam
kesara mātuluṅgasya dīpana kaphavātajit
103.34
vātapittahara māsa tvaksigdhoṣṇānilāpahā
atyarthamadhurā rucyā pittaghnī madhukarkaṭī
103.35
pittamārutaruddhātvānna pittalaṃ baḍakeśaram
hṛdya varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāsavalapradam
103.36
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghna bṛhaṇa guru
pittāvirodhi samyakmāstra śukravivarddhanam
103.37
bṛṃhaṇa madhura balya guru viṣṭabhya jīryyati
āmrātakaphalaṃ vṛṣya sasneha kaphavarddhanam
103.38
tridoṣaviṣṭambhakara lakuca śukranāśanam
amlaṃ tṛṣṇāhara rucyaṃ pittakṛtkaramardakam
103.36-2
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmla bhavyamāsyaviśodhanam
garadoṣaharaṃ naupa prācīnamalaka tathā
103.40
vārtāpahaṃ tintiḍīka māma pittabalāsakṛt
grāhi sandīpana hṛdyaṃ samyakkaṃ kaphavātanut
103.41
tasmādalpāntaraguṇa kośāmraphalamucyate
amlikāyāḥ phalaṃ tadvat pakvaṃ bhedi tu kevalam
103.42
āmra samadhuraṃ hṛdyaṃ vṛṣyametattu rocanam
vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru
103.43
kaṣāyānurasaṃ caiṣāṃ dāḍima nātipittalam
dīpanauyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcovibandhanam
103.44
dvividhaṃ tattu vijñeya madhura vāmlameva ca
tridoṣaghnuntu madhuramamla' vātakaphāpaham
103.45
aśvatthodumbaraplakṣa nyagrodhānāṃ phalāni ca
kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca
103.46
vṛttamāyuṣkara khādu pittaghnaṃ śoṣavaṅgikṛt
103.47
atyamlaṃ vātala grāhi jāmbhava kaphavātajit
103.48
śrāmaṃ kaṣāyaṃ sagrāhi tindukaṃ vātakopanam
vipāke guru samyaktvaṃ madhuraṃ kaphapittajit
103.46-2
madhuraṃ ca kaṣāyañca snigdha saṃgrāhi cālukam
sthirīkarañca dantānāṃ vākula phalamucyate
103.50
atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasa laghu
vātaghnaṃ pittajananamāmaṃ vidyātparūṣakam
103.51
tadeva madhuraṃ pakka vātapittanivarhaṇam
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanam
103.52
pauṣkara khādu viṣṭambhi balyaṃ kaphaharaṃ param
kaphānilaharaṃ tīkṣṇa' snigdha saṃgrāhi dīpanam
103.53
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bāla vilvamudāhṛtam
tadeva vidyātsampakkaṃ madhurānurasa guru
103.54
vidāhi viṣṭambhakara' doṣakṛtpūtimārutam
panasaṃ sakaṣāyantu snigdha rūdu himaṃ guru
103.55
mauca khādurasa proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam
raktapittaharaṃ vṛṣya rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru
103.56
phala khādurasa caiva tālajaṃ gurupittajit
tadvaujaṃ khādupākañca mūtralaṃ vātapittajit
103.57
hṛdyaṃ mūtra vivandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam
keśya rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryyaphalamucyate
103.58
kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ tarpaṇaṃ guru
snigdha vṛṣyaṃ samadhuraṃ kharjūraṃ raktapittajit
103.59
bṛṃhaṇīyahṛdyañca madhūkakusumaṃ guru
vātapittapraśamana phalaṃ tasyopadiśyate
103.60
kaṣāya kaphapittaghna kiñcittiktaṃ rucipradam
hṛdyaṃ sugandhi sāmrañca lavalīphalamucyate
103.61
śamīphalaṃ guru khādu rūkṣoṣṇaṃ kaphanāśanam
guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam
103.62
karañjakiṃśūkāriṣṭa phalaṃ jatū pramehanut
priyālamajjāmadhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ
103.63
vaibhītakau madakaraḥ kaphavātavināśanaḥ
kaṣāya madhuro majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ
103.64
tṛṣṇācharddanilaghnaśca taddadāmalakasya ca
vaujipūrakasampāko majjākośāmrasambhavaḥ
103.65
khādupāko'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ
śītaṃ kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅka mārutakṛd guru
103.66
yasya yasya phalasneha vīryyaṃ bhavati yādṛśam
tasya tasyaiva vīryyeṇa majjānamapi nirddiṣṭet
103.67
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktamapi pramòhāt
āsvādato bhūtaguṇairgrahītvā taddārdiśeddravyamanalpabuddhiḥ
Linked texts (6)
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit