Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 104

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 104

Language
Sanskrit

104.1

iti vaṅgasena saṅkalita phalavargādhikāra samāpta.
atha vyañjanamāṃsavyañjanayoradhikāramāha
vātaśleṣmaharañcaiva raktapittapradūṣaṇam
agnisandīpanaṃ hṛdyamuṣṇānnantu praśasyate

104.2

dhautaḥ suvimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ
svinnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaścaudano laghuḥ

104.3

śītala tarpaṇaṃ hṛdyaṃ madhu śramaharaṃ param
laghudrutavipakkantu sadyo'nnaṃ vāribhāvitam

104.4

tridoṣakopaṇaṃ rūkṣaṃ malabhūtraviśodhanam
svādumedaḥ kaphotkledi vāryyannaṃ niśi saṃsthitam

104.5

madhuraṃ śītalaṃ sānnaṃ tṛṣṇāghnaṃ dīpana param
śramaghnantarpaṇaṃ hṛdya gholabhaktaṃ rucipradam

104.6

bhojanāgre sadā pathya jihvākaṇṭhaviśodhanam
agnisandīpanaṃ hṛdya lavaṇārdrakabhakṣaṇam

104.7

vātaśleṣmahara rucya dīpanaṃ pācana param
viśeṣādāmavātaghna lavaṇa kāñjikāīkam

104.8

dīpanaṃ tarpaṇa rucyamāmaghnamanulomanam
mandāgnīnā sadā pathyaṃ vilvaṃ kāñjikasaṃsthitam

104.9

kaṣāya madhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ
śleṣmapittapraśamano mudgayūṣottamo mataḥ

104.10

sukhinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghurmataḥ
māṣaḥ samadhuro rucyo vidāhī cāmlapittakṛt

104.11

vātaghno dīpanaścaiva cāmlamāṣo guruḥ saraḥ
khinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hita syāt snehasaṃskṛtam

104.12

vātapittaharaṃ vṛṣya puṣṭikṛdvalavarddhanam
kaphamedo'nilaharaṃ saraṃ sulaghu dīpanam

104.13

vārttākaṃ pittalaṃ kiñcidaṅgāraparipācitam
hita tato gurutara sataila lavaṇānvitam

104.14

vṛddhaṃ kūṣmāṇḍakaṃ svinna ghṛtabhṛṣṭa supācitam
pakkaṃ ciñcāphalaṃ takraguḍayuktaṃ subhāvitam
trikaṭutrisugandhibhyā modita doṣanāśanam

104.15

susvinnamagnau ghṛtapācitañca guḍānvitaṃ kṣīraviloḍitañca
trijātayuktaṃ ca sakesaraṃ ca dugdhāmrametatparikīrttitañca

104.16

vṛṣyañca puṣṭiñca karoti kānti niṣevyamāṇa balamādadhāti

104.17

laghavo bṛṃhaṇā rucyañchardighnā rāgakhāṇḍavāḥ
rasālā pācanī vṛṣyā vātahṛt saguḍaṃ dadhi

104.18

guravaḥ paiṣṭikā bhakṣyā bṛṃhaṇā vātanāśanāḥ
vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūro'gnināśanaḥ

104.18-2

bṛṃhaṇā sasitā bhakṣyā balyāḥ pittānilāpahāḥ
piśitairvaiśavārādyaiḥ sampūrṇā gurutarpaṇāḥ

104.20

vaidalā śleṣmalā jñeyā guravo bhinnavarcasaḥ
vātapittaharā varṇyo dṛṣṭidā ghṛtapācitāḥ

104.21

bhakṣyāstailakṛtā dṛṣṭivātaghnāḥ pittakopanāḥ
toyenāloḍitā bhakṣyāḥ svinnāścāmbhasi durjarāḥ

104.22

guravo bṛṃhaṇā vṛṣyā ye ca kṣīropasādhitāḥ
atyuṣṇā maṇḍalāḥ pacyāḥ śītalā guravo matāḥ

104.23

śvāsāccharddiharāḥ śītā vṛṣyā gurvī ca śaṣkulī
piṣṭaka guruviṣṭambhi vidāhi kaphapittalam

104.24

kapālāṅgārapakkāḥ syuḥ kiñcillaghutarāśca te
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ

104.25

śaktavo vātalā rūkṣā vātavarco'nulominaḥ
tarṣayanti naraṃ śīghra pītāḥ sadyo balāśca te

104.26

madhurā laghavaḥ śītāḥ śaktavaḥ śālisambhavāḥ
grāhiṇo raktapittaghnā stṛṣṇācchardijvarāpahāḥ

104.27

pūpakā vā yavairgholamodakāḥ pittanāśanāḥ
viṣṭambhī payasā balyo medaḥkaphakaro guruḥ

104.28

kaphapittakarā balyā kṛśarājilanāśinī
pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaiḥ

104.26-2

lājamaṇḍo viśuddhānā pathyaḥ pācanadīpanaḥ
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ

104.30

vātānulomanī laghvī soṣṇā tanvī jvarāpahā
grāhiṇī tarpiṇī hṛdyā vilepī balavarddhinī

104.31

śākamāṃsaphalairyuktā vilepyo'mlāśca durjarāḥ
dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā

104.32

śvāsakāsapratiśyāya kaphaghno mūlakaiḥ kṛtaḥ
yavakolakulatthānā yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ

104.33

kapitthatakacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ
kaphavātaharo hyeṣa khaṇḍo dīpanapācanaḥ

104.34

prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ

104.35

rocanī pācanī hṛdyā sāndrā vātakaphāpahā
jambīrasādhitā caiva kalambī ca nigadyate

104.36

amlaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocana vātakopanam
vārttākaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ tintiḍīgur̤asādhitam

104.37

raktapittaharaṃ rucya snehena paribhāvitam
vātapittaharaṃ balyaṃ rocanaṃ vahnidīpanam

104.38

sagrāhi puṣṭida jñeyaṃ kadalīmūlasādhitam
kramikuṣṭhaharaṃ rucyaṃ haridrānār̤ikāyutam

104.39

sugandhi madhuraṃ sāndraṃ durjaraṃ takrabhāvitam
rucyaṃ vātaharañcaiva nāgaraṅgasya kesaram

104.40

īṣattiktaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocanadīpanam
vārttākaṃ kaṭukaṃ pāke satīnadalasādhitam

104.41

vātalaṃ rocana hṛdyaṃ kalāyadalasādhitam
amlaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocana kaṇṭhaśodhanam
vātaghnaṃ durjaraṃ caiva naṣṭakṣīraprasādhitam

104.42

durjarā madhurā rucyā vaṭakā māṣakādibhiḥ
ciñcāphalena sasiddhā rocanāśca viśeṣataḥ

104.43

kaphavātaharaṃ rucya dīpanaṃ cānulomanam
jvaritānāṃ hitaṃ māṃsaṃ paṭolaphalasādhitam

104.44

raktapittavisarpaghnaṃ kuṣṭhamehajvarāpaham
rocanañca viśeṣeṇa vetrāgraparisādhitam

104.45

vātaśleṣmaharaṃ rucya dīpanaṃ cānulomanam
jvarakuṣṭhaharaṃ māṃsaṃ hrasvavārttākusādhitam

104.46

kaphapittapraśamanaṃ jvarakuṣṭhavināśanam
kṛmimehaharaṃ hṛdyaṃ māṃsa kembukasādhitam

104.47

kaphavātahara hṛdyaṃ tṛṇārocakanāśanam
śramaghnaṃ tarpaṇaṃ māṃsa siddhaṃ badaraśuṇṭhakaiḥ

104.48

ārdrāmalakaiḥ siddhaṃ tridoṣaśamanaṃ laghu
jvarahṛccāmamedoghnaṃ māṃsaṃ vahnipradīpanam

104.49

vātaśleṣmaharaṃ hṛdya manulogyagnidīpanam
galarogapraśamanaṃ śuṣkāmlaphalasādhitam

104.50

rucya prītikaraṃ hṛdyaṃ māṃsamāmreṇa sādhitam
kaphapittapraśamanaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

104.52

agnisandīpanaṃ māṃsaṃ kāravellakasādhitam
kaphavātaharaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ cānulomanama 1
rocanaṃ balakṛnmāsaṃ bālamūlakasādhitama
prakṣīṇabalamāṃsasya vātenābhihatasya ca

104.53

rūcyaṃ puṣṭikaṃra hṛdyaṃ mṛgamāṃsaṃ hitaṃ nṛṇām
vātahṛdgalagaṇḍāsyarogaśothavināśanam

104.54

snehanaṃ rocanaṃ dīptyaṃ māṃsaṃ dādhikamucyate
māṃsantu kaphapittaghnaṃ toḍakādikasādhitam

104.55

kāsaśvāsaharaṃ hṛdyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇadam
hṛdyaṃ vātaharaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ puṣṭivalapradam

104.56

śreṣṭhaṃ pathyatamaṃ māṃsaṃ karamardakasādhitam
śūlaghnaṃ dīpanaṃ māṃsaṃ siddhaṃ ciñcāphalena tu
kaphapittaharaṃ rucya bālaciñcākasādhitam

104.57

rūcya kaphānilaharaṃ vivandhānāhabhedanam
śūlaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ pakvaciñcāphalena tu

104.58

vātaśleṣmaharaṃ hṛdyamarśaḥ kuṣṭhavināśanam
vivaddhamauṣṇamadhuraṃ mūlakaiḥ saha jāṅgalam

104.59

vātaśleṣmānilaharaṃ mehakuṣṭhaviṣāpaham
dhātūnāṃ vṛhaṇaṃ vṛṣyaṃ karīraiḥ saha sādhitam

104.60

gururvipāke madhuro rucyo māṃsavaṭaḥ smṛtaḥ
udāvarttānilaharo hṛdyo mūlakasādhitaḥ

104.61

kaphapittāvirodhī syādvārttākena prasādhitaḥ
piṣṭaḥ siddhaḥ paṭolasya patraiḥ jīrṇajvarāpahaḥ

104.62

kaphapittaharo rucyo grīṣmasundarasādhitaḥ
tridoṣakopana sarvaṃ pūtimāṃsaṃ prakīrttitam

104.63

kaphapittaharaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ kṛmināśanam
māṃsaṃ vahnikaraṃ vidyādārdrakeṇa prasādhitam

Linked texts (3)