Cikitsasarasangraha (Vangasena) 104
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 104
- Language
- Sanskrit
104.1
iti vaṅgasena saṅkalita phalavargādhikāra samāpta.
atha vyañjanamāṃsavyañjanayoradhikāramāha
vātaśleṣmaharañcaiva raktapittapradūṣaṇam
agnisandīpanaṃ hṛdyamuṣṇānnantu praśasyate
104.2
dhautaḥ suvimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ
svinnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaścaudano laghuḥ
104.3
śītala tarpaṇaṃ hṛdyaṃ madhu śramaharaṃ param
laghudrutavipakkantu sadyo'nnaṃ vāribhāvitam
104.4
tridoṣakopaṇaṃ rūkṣaṃ malabhūtraviśodhanam
svādumedaḥ kaphotkledi vāryyannaṃ niśi saṃsthitam
104.5
madhuraṃ śītalaṃ sānnaṃ tṛṣṇāghnaṃ dīpana param
śramaghnantarpaṇaṃ hṛdya gholabhaktaṃ rucipradam
104.6
bhojanāgre sadā pathya jihvākaṇṭhaviśodhanam
agnisandīpanaṃ hṛdya lavaṇārdrakabhakṣaṇam
104.7
vātaśleṣmahara rucya dīpanaṃ pācana param
viśeṣādāmavātaghna lavaṇa kāñjikāīkam
104.8
dīpanaṃ tarpaṇa rucyamāmaghnamanulomanam
mandāgnīnā sadā pathyaṃ vilvaṃ kāñjikasaṃsthitam
104.9
kaṣāya madhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ
śleṣmapittapraśamano mudgayūṣottamo mataḥ
104.10
sukhinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghurmataḥ
māṣaḥ samadhuro rucyo vidāhī cāmlapittakṛt
104.11
vātaghno dīpanaścaiva cāmlamāṣo guruḥ saraḥ
khinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hita syāt snehasaṃskṛtam
104.12
vātapittaharaṃ vṛṣya puṣṭikṛdvalavarddhanam
kaphamedo'nilaharaṃ saraṃ sulaghu dīpanam
104.13
vārttākaṃ pittalaṃ kiñcidaṅgāraparipācitam
hita tato gurutara sataila lavaṇānvitam
104.14
vṛddhaṃ kūṣmāṇḍakaṃ svinna ghṛtabhṛṣṭa supācitam
pakkaṃ ciñcāphalaṃ takraguḍayuktaṃ subhāvitam
trikaṭutrisugandhibhyā modita doṣanāśanam
104.15
susvinnamagnau ghṛtapācitañca guḍānvitaṃ kṣīraviloḍitañca
trijātayuktaṃ ca sakesaraṃ ca dugdhāmrametatparikīrttitañca
104.16
vṛṣyañca puṣṭiñca karoti kānti niṣevyamāṇa balamādadhāti
104.17
laghavo bṛṃhaṇā rucyañchardighnā rāgakhāṇḍavāḥ
rasālā pācanī vṛṣyā vātahṛt saguḍaṃ dadhi
104.18
guravaḥ paiṣṭikā bhakṣyā bṛṃhaṇā vātanāśanāḥ
vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūro'gnināśanaḥ
104.18-2
bṛṃhaṇā sasitā bhakṣyā balyāḥ pittānilāpahāḥ
piśitairvaiśavārādyaiḥ sampūrṇā gurutarpaṇāḥ
104.20
vaidalā śleṣmalā jñeyā guravo bhinnavarcasaḥ
vātapittaharā varṇyo dṛṣṭidā ghṛtapācitāḥ
104.21
bhakṣyāstailakṛtā dṛṣṭivātaghnāḥ pittakopanāḥ
toyenāloḍitā bhakṣyāḥ svinnāścāmbhasi durjarāḥ
104.22
guravo bṛṃhaṇā vṛṣyā ye ca kṣīropasādhitāḥ
atyuṣṇā maṇḍalāḥ pacyāḥ śītalā guravo matāḥ
104.23
śvāsāccharddiharāḥ śītā vṛṣyā gurvī ca śaṣkulī
piṣṭaka guruviṣṭambhi vidāhi kaphapittalam
104.24
kapālāṅgārapakkāḥ syuḥ kiñcillaghutarāśca te
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ
104.25
śaktavo vātalā rūkṣā vātavarco'nulominaḥ
tarṣayanti naraṃ śīghra pītāḥ sadyo balāśca te
104.26
madhurā laghavaḥ śītāḥ śaktavaḥ śālisambhavāḥ
grāhiṇo raktapittaghnā stṛṣṇācchardijvarāpahāḥ
104.27
pūpakā vā yavairgholamodakāḥ pittanāśanāḥ
viṣṭambhī payasā balyo medaḥkaphakaro guruḥ
104.28
kaphapittakarā balyā kṛśarājilanāśinī
pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaiḥ
104.26-2
lājamaṇḍo viśuddhānā pathyaḥ pācanadīpanaḥ
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ
104.30
vātānulomanī laghvī soṣṇā tanvī jvarāpahā
grāhiṇī tarpiṇī hṛdyā vilepī balavarddhinī
104.31
śākamāṃsaphalairyuktā vilepyo'mlāśca durjarāḥ
dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā
104.32
śvāsakāsapratiśyāya kaphaghno mūlakaiḥ kṛtaḥ
yavakolakulatthānā yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ
104.33
kapitthatakacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ
kaphavātaharo hyeṣa khaṇḍo dīpanapācanaḥ
104.34
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ
104.35
rocanī pācanī hṛdyā sāndrā vātakaphāpahā
jambīrasādhitā caiva kalambī ca nigadyate
104.36
amlaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocana vātakopanam
vārttākaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ tintiḍīgur̤asādhitam
104.37
raktapittaharaṃ rucya snehena paribhāvitam
vātapittaharaṃ balyaṃ rocanaṃ vahnidīpanam
104.38
sagrāhi puṣṭida jñeyaṃ kadalīmūlasādhitam
kramikuṣṭhaharaṃ rucyaṃ haridrānār̤ikāyutam
104.39
sugandhi madhuraṃ sāndraṃ durjaraṃ takrabhāvitam
rucyaṃ vātaharañcaiva nāgaraṅgasya kesaram
104.40
īṣattiktaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocanadīpanam
vārttākaṃ kaṭukaṃ pāke satīnadalasādhitam
104.41
vātalaṃ rocana hṛdyaṃ kalāyadalasādhitam
amlaṃ sumadhuraṃ hṛdyaṃ rocana kaṇṭhaśodhanam
vātaghnaṃ durjaraṃ caiva naṣṭakṣīraprasādhitam
104.42
durjarā madhurā rucyā vaṭakā māṣakādibhiḥ
ciñcāphalena sasiddhā rocanāśca viśeṣataḥ
104.43
kaphavātaharaṃ rucya dīpanaṃ cānulomanam
jvaritānāṃ hitaṃ māṃsaṃ paṭolaphalasādhitam
104.44
raktapittavisarpaghnaṃ kuṣṭhamehajvarāpaham
rocanañca viśeṣeṇa vetrāgraparisādhitam
104.45
vātaśleṣmaharaṃ rucya dīpanaṃ cānulomanam
jvarakuṣṭhaharaṃ māṃsaṃ hrasvavārttākusādhitam
104.46
kaphapittapraśamanaṃ jvarakuṣṭhavināśanam
kṛmimehaharaṃ hṛdyaṃ māṃsa kembukasādhitam
104.47
kaphavātahara hṛdyaṃ tṛṇārocakanāśanam
śramaghnaṃ tarpaṇaṃ māṃsa siddhaṃ badaraśuṇṭhakaiḥ
104.48
ārdrāmalakaiḥ siddhaṃ tridoṣaśamanaṃ laghu
jvarahṛccāmamedoghnaṃ māṃsaṃ vahnipradīpanam
104.49
vātaśleṣmaharaṃ hṛdya manulogyagnidīpanam
galarogapraśamanaṃ śuṣkāmlaphalasādhitam
104.50
rucya prītikaraṃ hṛdyaṃ māṃsamāmreṇa sādhitam
kaphapittapraśamanaṃ vraṇaśodhanaropaṇam
104.52
agnisandīpanaṃ māṃsaṃ kāravellakasādhitam
kaphavātaharaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ cānulomanama 1
rocanaṃ balakṛnmāsaṃ bālamūlakasādhitama
prakṣīṇabalamāṃsasya vātenābhihatasya ca
104.53
rūcyaṃ puṣṭikaṃra hṛdyaṃ mṛgamāṃsaṃ hitaṃ nṛṇām
vātahṛdgalagaṇḍāsyarogaśothavināśanam
104.54
snehanaṃ rocanaṃ dīptyaṃ māṃsaṃ dādhikamucyate
māṃsantu kaphapittaghnaṃ toḍakādikasādhitam
104.55
kāsaśvāsaharaṃ hṛdyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇadam
hṛdyaṃ vātaharaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ puṣṭivalapradam
104.56
śreṣṭhaṃ pathyatamaṃ māṃsaṃ karamardakasādhitam
śūlaghnaṃ dīpanaṃ māṃsaṃ siddhaṃ ciñcāphalena tu
kaphapittaharaṃ rucya bālaciñcākasādhitam
104.57
rūcya kaphānilaharaṃ vivandhānāhabhedanam
śūlaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ pakvaciñcāphalena tu
104.58
vātaśleṣmaharaṃ hṛdyamarśaḥ kuṣṭhavināśanam
vivaddhamauṣṇamadhuraṃ mūlakaiḥ saha jāṅgalam
104.59
vātaśleṣmānilaharaṃ mehakuṣṭhaviṣāpaham
dhātūnāṃ vṛhaṇaṃ vṛṣyaṃ karīraiḥ saha sādhitam
104.60
gururvipāke madhuro rucyo māṃsavaṭaḥ smṛtaḥ
udāvarttānilaharo hṛdyo mūlakasādhitaḥ
104.61
kaphapittāvirodhī syādvārttākena prasādhitaḥ
piṣṭaḥ siddhaḥ paṭolasya patraiḥ jīrṇajvarāpahaḥ
104.62
kaphapittaharo rucyo grīṣmasundarasādhitaḥ
tridoṣakopana sarvaṃ pūtimāṃsaṃ prakīrttitam
104.63
kaphapittaharaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ kṛmināśanam
māṃsaṃ vahnikaraṃ vidyādārdrakeṇa prasādhitam
Linked texts (3)
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva 1688, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit