Cikitsasarasangraha (Vangasena) 106
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 106
- Language
- Sanskrit
Contents
- 106.42 — 1 part
106.1
atha dravadravyādhikāramāha
pānādiṣvavyaktarasaṃ suśītaṃ tarṣanāśanam
accha laghu ca hṛdyañca toyaṃ guṇavaducyate
106.2
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpana laghulekhanam
nade'bhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ gurukaphāvaham
106.3
tṛṣṇāghnaṃ dīpana hṛdya kaṣāya madhuraṃ guru
tāḍāga vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
106.4
vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭupittalam
106.5
cauḍyamagnikara rūkṣaṃ madhuraṃ kaphapittakṛt
kaphaghnaṃ dīpana hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam
106.6
sakṣāraṃ pittala kaupaṃ śleṣmaghnaṃ vahnidīpanam
madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ matam
vaikiraṃ laghu sakṣāraṃ kaphaghnaṃ vahnidīpanam
106.7
kaidāraṃ madhuraṃ prokta vipāke guru doṣalam
tadvatyālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalantu tat
106.8
sāmudramudakaṃ kliṣṭaṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt
anekadoṣamānūpa vāryyabhiṣyandi garhitam
106.6-2
paridoṣairasaṃyuktanniravadyaṃ tu jāṅgalam
pāke vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam
106.10
dīpanaṃ svādu śītañca toyaṃ sādhāraṇa laghu
106.11
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ
gurvyaḥ śaivālasaṅkannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ
106.12
prāyeṇa nadyo maruṣu sutiktalavaṇānvitāḥ
laghvyaḥ sumadhurāścaiva pauruṣeyāvalehitāḥ
106.13
divākèkiraṇairjuṣṭaṃ juṣṭamindukairairniśi
arūkṣamannabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā
106.14
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhīta yat subhājane
balyaṃ rasāyanaṃ netryaṃ pātrāpekṣi tataḥparam
106.15
mūrcchāpittāsradāheṣu viṣe rakte madātyaye
klamabhramaparīteṣu tamake vamayau tathā
ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate
106.16
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe
ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥ śuddhau navajvare
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet
106.17
kaphamedo'nilaghnañca dīpanaṃ vastiśodhanam
kāsaśvāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ niśi
106.18
arocake pratiśyāye pramehe śvayathau kṣaye
mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā
vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret
106.16-2
candrakāntamaṇiḥ spṛṣṭaḥ śubhaiścandrāṃśubhirniśi
yanmuñcennirmalaṃ vāri tadvidyādamṛtopamam
106.20
snigdha svādu himaṃ hṛdya dīpanaṃ vastiśodhanam
vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nārikelodakaṃ guru
106.21
atha kṣīravargamāha
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ guru snigdhaṃ rasāyanam
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
106.22
alpāmbupānavyāyāma kaṭutiktā'śanairlaghu
ājaṃ śoṣajvaraśvāsa raktapittātisāranut
106.23
mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ
snehīdūnamanidrāṇāmatyagnīnāñca taddhitam
106.24
rūkṣoṣṇamauṣaṅglavaṇamauṣṭraṃ sandīpanaṃ laghu
śastaṃ vātakaphānāha kṛmiśothodarārśasām
106.25
nārīṇāṃ madhuraṃ kṣīraṃ kaṣāyānurasaṃ himam
nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam
106.26
kaṣāyatiktānurasaṃ kāsaśothajvarāpaham
aurabhraṃ madhuraṃ snigdha muṣṇaṃ pittakaphāpaham
106.27
payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrttitam
tadevoṣṇaṃ laghu taraṃ tadabhiṣyandi cāmṛtam
106.28
varjayitvā striyāḥ stanyamāmaṃ taddhi guṇottaram
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā
106.28-2
aniṣṭagandhamamlañca vivarṇaṃ virasañca tat
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca paryuṣitaṃ bhavet
106.30
atha dadhivargamāha
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavarddhanam
vātāpahaṃ pavitrañca gavyaṃ dadhi rucipradam
106.31
dadhyājaṃ kaphavātaghnaṃ laghu pāke kṣayāpaham
durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam
106.32
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittaprasādanam
balāsavarddhanaṃ snigdha viśeṣāddadhi māhiṣam
106.33
vipāke kaṭu sakṣāramamlaṃ bhedyauṣṭrikaṃ dadhi
vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kramīn hantyudarāṇi ca
106.34
cakṣuṣyamagnidoṣaghnaṃ dadhi nāryyā guṇottaram
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryyoṣṇaṃ paktināśanam
106.35
rase pāke ca madhuraṃ kaṣāyaṃ vātapittanut
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāñcāvikaṃ dadhi
106.36
pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare
arucau mūtrakṛcchre ca kāśye ca dadhi śasyate
106.37
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam
hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate
106.38
vātaghnaṃ kapharut snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ vātapittakṛt
kuryyādbhaktābhilāṣañca dadhi yat suparisrutam
106.36-2
śṛtakṣīrāttu yat jātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ dhātvagnivalavardhanam
106.40
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ
vahnervivarddhanaścāpi kaphaśukravivarddhanaḥ
106.41
dadhitvasāraṃ rukṣantu grāhi viṣṭambhi vātalam
dīpanoyaṃ laghu taraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam
106.42
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu sroto viśodhanam
106.42.p1
iti dadhivargaḥ
Linked texts (8)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa 1622, Sanskrit
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit