Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 11

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 11

Language
Sanskrit

11.56

hiṅgu bhāgo bhavedeko vacā ca dviguṇā bhavet
pippalī triguṇā deyā śṛṅgaveraṃ caturguṇam

11.57

yavānikā pañcaguṇā ṣaḍguṇā ca harītakī
citrakaṃ saptaguṇitaṃ kuṣṭhaṃ cāṣṭaguṇaṃ bhavet

11.58

etadvātaharaṃ cūrṇaṃ pītamātraṃ praśasyate
pibedṛdhnā mastunā vā surayā koṣṇavāriṇā

11.59

sodāvarttamajīrṇañca plīhānamudaraṃ tathā
aṅgāni yasya śīryyanti viṣaṃ vā yena bhakṣitam

11.60

arśoharo dīpanaśca śleṣmaghno gulmanāśanaḥ
cūrṇo hyagnimukho nāmnā na kvacit pratihanyate

11.61

citrakahapuṣā granthika pippalīsauvarcalājamodābhiḥ
dhānyaśaṭhīyavapuṣkarakṣārājājitintir̤īkaiśca

11.62

cavyayavānīdāḍimaśṛṅgīkelāmlavetasaiśca samaiḥ
agnisukho'ya cūrṇaḥ kāñjikena mastunāpi vā

11.63

pīto'nyatamena nṛbhiḥ gulmārucivahnisārdaśūlāni
durnāmaplīhodara kaphavātagadānvināśayati

11.64

pippalī pippalīmūlaṃ dhānyakaṃ kṛṣṇajīrakam
saindhavañca viḍañcaiva palaṃ tālīśakeśaram

11.65

eṣāṃ dvipalikān bhāgān pañca sauvarcalasya ca
maricājājīśṛṇṭhaunāmekaikasya pala palam

11.66

tvagele cārddhabhāge ca samudrāt kuḍavadvayam
dāḍimāt kuḍavañcaika dve pale cāmlavetasāt

11.67

etaccūrṇīkṛta ślakṣṇa gandhāvyamamṛtopamam
lavaṇa bhāskara nāmnā bhāskareṇa vinirmitam

11.68

jagato'sya hitārthāya vātaśleṣmāmayāpaham
takramastusurāśukta mamlakāñjikayojitam

11.69

jāṅgalānūpamāṃseṣu raseṣu vividheṣu ca
mandāgnīnāṃ khādayatāṃ śakto bhavati pāvakaḥ

11.70

aṃrśāsi grahaṇīdoṣaṃ śothakuṣṭhabhagandarān
hṛdrogamāmadoṣāṃśca vividhān udare sthitān

11.71

plīhānaṃ vātaraktañca śvāsakāsodarakṛmīn
śūlañca nāśayetyetadduṣṭaṃ nṛpa ivāpadaḥ

11.72

saindhavasamūlamagadhā cavyānala nāgaraharītakyaḥ
kramavṛddhamagnivarddhanaṃ karoti vaḍavānala cūrṇam

11.73

hiṅgu saindhava kṛṣṇānā kṛṣṇāmūlakakolyoḥ
yavānyāśca harītakyā dāḍimāmlikayostathā

11.74

vahnināgarakogrāṇāṃ bhāgāḥ samvarddhitāḥ kramāt
hiṅgu dvādaśaka nāma cūrṇaṃ brahmavinirmitam

11.75

aruci pañcagulmāṃśca hṛdroga sanniyacchati
aṣṭhīlādhmānaśūlānāṃ handamarśosi nāśayet

11.76

dvau kṣārau citrakaṃ pāṭhā karañjalavaṇāni ca
sūkṣmailāpatraka bhārgī kamighna hiṅgu puṣkaram

11.77

śṛṭhī dārvī trivṛnmusta vacā cendrayavāstathā
dhātrī jīrakavṛkṣāmla śreyasī copakuñcikā

11.78

amlavetasamamlīkā dār̤imaṃ sakaṭutrikam
bhallātakājamodā ca yavānī suradāru ca

11.76-2

abhayātiviṣā śyāmā hapuṣāragvadhaṃ samam
tilamuṣkakaśigrūṇāṃ kokilākṣapalāśayoḥ

11.80

kṣārāṇi lohakiṭṭañca taptaṃ gomūtrasecitam
sūkṣmacūrṇāni kṛtvā tu samabhāgāni kārayet

11.81

mātuluṅgaraseneva bhāvayeddivasatrayam
dinatrayañca śuktena ārdrakasvarasena ca

11.82

atyagnikārakaṃ cūrṇaṃ pradīptāgnisamaprabham
upayuktaṃ vidhānena nāśayatyacirādgadam

11.83

ajīrṇaka matho gulmaṃ plīhāna jaṭharāṇi tu
udarāṇyantravṛddhiñca aṣṭhīlāṃ vātaśoṇitam

11.84

praṇudatyulbaṇān doṣān naṣṭamagniñca dīpayet
samastavyañjanopetaṃ bhaktaṃ dattvā ca bhājane
dāpayedasya cūrṇasya viḍālapadamātrakam

11.85

godohamātrāttatsarvaṃ dravībhavati soṣṇakam

11.86

pathyā nāgarakṛṣṇā karañjavilvādibhiḥ sitātulyaiḥ
vaḍavāmukha iva jarayati bahugurvapi bhojanam

11.87

hiṅgvamlavetasakaṭutrikacitrakebhyaḥ
sakṣārapauṣkaraphalatrikadāḍimebhyaḥ
kāryyaḥ pṛthagguḍapalānyavakuṭya cūrṇaḥ
jvālāmukho'yamanalasya karoti dīptim

11.88

pippatyativiṣā hiṅgu nāgarendrayavāḥ vacā
pāṭhājamodakaṭukā vṛṣasauvarcalābhayāḥ

11.86-2

vṛṣadvādaśakaṃ cūrṇamajīrṇānāha gulmanut
bhagandaraśvāsakāsa mūtrakṛcchrārśasāṃ hitam

11.60-2

elātvaṅ nāgapuṣpāṇāṃ mātrottara vivarddhitā
maricaṃ pippalī śuṇṭhī catuṣpañca ṣaḍuttarāḥ

11.91

dravyāṇyetāni yāvanti tāvantī sitaśarkarā
cūrṇametat prayoktavyamagnisandīpanaṃ param

11.92

maricāgnikaṇā pathyā dāḍimañca mahauṣadham
hiṅgu sauvarcalopetaṃ cūrṇamagnikaraṃ param

11.93

nāgaraṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalī bṛhatī dvayam
citrakaṃ śārivā pāṭhā kṣāraṃ lavaṇapañcakam

11.94

cūrṇaṃ piṣṭvā surā maṇḍa dadhikoṣṇāmbu kāñjikaiḥ
pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param

11.95

palikaiḥ pañcakolaistu ghṛtaṃ mastu caturguṇam
sakṣārasiddhamandāgni kaphagulmañca nāśayet

11.96

śṛṅgaverarasaprasthaṃ ghṛtaprasthañca tatsamam
cukraprasthena saṃyojya tathā kāñjikamastunoḥ

11.97

pippalī maricaṃ hiṅgu sājamoda sajīrakam
hapuṣājāji kṛṣṇā ca saindhava viḍamaudbhidam

11.98

sauvarcalaṃ yavakṣāraṃ citrako hastipippalī
cavikā pippalīmūlaṃ yavānī dhānyanāgaram

11.99

etaiḥ karṣasamairbhāgairvipacenmṛdunāgninā
kaphajān hanti rogāṃśca vātajān kṛmisambhavān

11.100

ajīrṇaṃ jarayatyāśu narāṇāṃ balavardhanam
gulmaplīhodara śūla jvaraṃ hikkāṃ pramīlikām

11.101

mahāṣaṭpalamityetajjvalana dāvavahnivat
kṣiprameva tathā rogānnāśayatyaśaniryathā

11.102

maricaṃ pippalīmūlaṃ nāgaraṃ pippalī tathā
bhallātakaṃ yavānīñca vir̤aṅgaṃ hastipippalī

11.103

hiṅgu sauvarcalañcaiva vir̤asaindhavacavyakam
sāmudrañca yavakṣāra citrako vacayā saha

11.104

etairarddhapalairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet
daśamūlarase siddhaṃ payasā dviguṇena ca

11.105

mandāgnīnāṃ hitaṃ siddha grahaṇīdoṣanāśanam
viṣṭambhamāmadaurbalya plīhānamapakarṣati

11.106

kāsaṃ śvāsa kṣayañcāpi durnāma sabhagandaram
kaphajān hanti rogāṃśca vātajān kṛmisambhavān

11.107

tān sarvānnāśayatyāśu śuṣkaṃ dāvānalo yathā

11.108

iti maricādya ghṛtam
dhānyajīrakasaṃsiddhaṃ ghṛtamagnivivarddhanam
rocanaṃ doṣaśamanaṃ chardidāhavināśanam

11.106-2

iti dhānyajīraka ghṛtam
dhānyakaṃ nistuṣaṃ kṛtvā jale cāṣṭaguṇe pacet
tena pādāvaśeṣeṇa tatkalkairvipacet ghṛtam

11.110

vātarogeṣu sarveṣu paittikeṣu ca śasyate
kaphajeṣu ca rogeṣu sarpiretadyathāmṛtam

11.111

iti dhānya ghṛtam
dve jīrake citrakaṃ ca yavānī nāgaraṃ tathā
palikāni ca tatsarvaṃ pañcaiva lavaṇāni ca

11.112

āranālār̤hakaṃ dattvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet
etadagnivivṛddhyarthamarśāsāṃ nāśanaṃ param

11.113

iti jīraka ghṛtam
dhānyakasya tu śuddhasya catuḥṣaṣṭipalāni ca
jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam

11.114

ghṛtaprasthaṃ pacettena śanairmṛdvagninā bhiṣak
jīrakasya palānyaṣṭau kalkīkṛtya nidhāpayet

11.115

agnisandīpanaṃ hṛdyaṃ pibecchleṣmanivarhaṇam
śrāmaśūlaṃ gude śūlaṃ śūlaṃ vaṅkaṇayoninam

11.116

śrāmavātamudāvarttamarśarogāṃśca nāśayet
pippalī pippalīmūla citrako hastipippalī
hiṅgu cavyājamodā ca pañcaiva lavaṇāni ca

11.117

dvau cārau hapuṣā caiva dadyādarddhapalonmitān
dadhikāñjikaśuktāni ghṛtamātrāsamāni ca

11.118

ārdrakasya rasaprasthe ghṛtaprasthaṃ vipācayet
etadagnimukhaṃ nāma mandāgnīnā praśasyate

11.118-2

arśasāṃ nāśanaṃ śreṣṭha tathā gulmodarāpaham
granyarvudāpacīkāsakaphamedo'nilānapi

11.120

nāśayed grahaṇīdoṣaṃ śvayathu sabhagandaram
ye ca vastigatā rogā ye ca kukṣisamāśritāḥ
sarvāṃstānāśyatyāśu sūryyastama ivoditaḥ

11.121

yanmastvādvi śucau bhāṇḍe sacaudraṃ gur̤akānjikam
dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate

11.122

guḍakṣaudrāraṇālāṃni samastūni yathottaram
śasanti dviguṇān bhāgān samyak cukrasya siddhaye

11.123

prasthaṃ taṇḍulatoyata snuṣajalāt prasthatrayaṃ cāmlataḥ
prasthārddhaṃ dadhito'mlamūlakaphalānyaṣṭau gur̤ānmānike
mānyau śodhitaśṛṅgavera sakalāt dve sindhujājyoḥ pale
dve kṛṣṇoṣaṇayorniśāpalayugaṃ nikṣipya bhāṇḍe dṛḍhe

11.124

snigdhe dhānyayavādi rāśinihitaṃ trīnvāsarān sthāpayed
grīṣme toyadharātyaye ca caturo varṣāṣu puṣyāgame
ṣaṭśīte'ṣṭadinānyataḥ parimitaṃ visrāvya saṃvāpayet
cāturjātapalena sahitamidaṃ śuktañca cukrañca yat

11.125

hantyāhātakaphāmadoṣajanitān nānāvidhānāmayān
durnāmāni ca śūlagulmajaṭharān hatvā'nalaṃ dīpayet

11.126

vahreścipañcamūlasya kvāthe palaśatadvaye
amṛtāyā rasasyaike pūte'sminnabhayāḍhake

11.127

paced guḍatulā tāvadyāvadā''pākalakṣaṇam
anyedyustatra madhunaḥ suśīte kuḍavadvayam

11.128

prakṣipettrisugandhasya trikaṭośca palaṃ palam
pratyekaṃ syādyavaccārācchuktistasmin rasāyane

11.129

uttama kathita puṃsāmasthibhyāmagnivṛddhaye
jīryyatyapi hi kāṣṭhāni kāsaśvāsa kṣayaṃ kṣamīn

11.130

gulmodarāśaṃ: kuṣṭhāni sāndravṛddhiṃ nihanti ca
yogaśatairapya'jitāṃ syahājjayati pīnasān

11.131

dve pāṭhe daśamūlākaṃ kaṭphalātiviṣātrivṛt
bhāgairddaśapalān dattvā jaladroṇe vipācayet

11.132

pādaśeṣe guḍatulāṃ dattvā pakve gur̤e tataḥ
cūrṇitāṃ pañcapalikāṃ cavyavyoṣaharītakīm

11.133

citrakaṃ sayavaccāraṃ dviguṇaṃ tatra dāpayet
darvyā pralepanaṃ vāpi tatastamavatārayet

11.134

hiṅgvamlavetasaṃ cavya brihatastu pala tathā
chittvā caikīkṛtaṃ sarvaṃ sthāpayedbhājane śubhe

11.135

tata' kṣāraguḍa khādedajīrṇārucināśanam
plīhārśaḥ śothapāṇḍutva mehakuṣṭhagarāpaham

11.136

iti kṣāraguḍa
dve pañcamūle triphalāṃ trivṛnmūlaṃ śatāvarīm
dantīṃ citrakamāsphoṭāṃ rāstrāṃ pāṭhāṃ sudhāṃ śaṭhīm

11.137

pṛthak daśapalān bhāgān dagdhvā bhasma samāharet
trisaptakṛtvastadbhasma jaladroṇena gālayet

11.138

tadroṇaṃ sādhayedagnau caturbhāgāvaśeṣitam
tato guḍatulāṃ dattvā sādhayenmṛdunāgninā

11.136-2

siddha guḍantu vijñāya cūrṇānīmāni dāpayet
vṛścikālīṃ dvikākolyā yavakṣāraṃ samāvapet

11.140

etatyaṃcapalān bhāgān pṛthakpañca palāni ca
harītakīṃ trikaṭukaṃ svarjikāṃ citraka vacām

11.141

hiṅgvamlavetasābhyāñca dve pale tatra dāpayet
akṣapramāṇāṃ guṭikāṃ kṛtvā khādedyathābalam

11.142

ajīrṇaṃ jarayatyeṣa jīrṇaṃ sandī payatyapi
muktaṃ muktañca jīryyeta pāṇḍutvamapakarṣati

11.143

plīhārśaḥkṣayayukcaiva śleṣmakāsamarocakam
mandāgniviṣamāgnīnā kaphe kaṇṭhorasi sthite

11.144

kuṣṭhāni ca pramehāṃśca gulmaṃ cāśu vyapohati
khyātaḥ kṣāraguḍo hyeṣa rogagraste prayojayet

11.145

iti kṣāraguḍa
svalpaṃ yadā doṣavivaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamātṛṇoti
bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṃ viṣavannihanti

11.146

prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām
tanmūlo rogasaṅghātastadvināśādvinaśyati

11.147

visucyādi rogānāha
ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañca yadīritam
visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā

11.148

sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ
yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate

11.146-2

na tā parimitāhārā labhante viditāgamāḥ
mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ

11.150

mūrcchītisārau vamathuḥ pipāsā śūla bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ

11.151

kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyatyatha kūjati
niruddho mārutaścaiva kukṣerupāra dhāvati

11.152

vātakampabhramānāhaśūlādīn prakaroti vā
pittaṃ jvarātisārau ca dāhadiksiedanāni ca

11.153

śleṣmāṅgagurutācchardivāgbhaṅgaṣṭhīvanāni ca

11.154

vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedanu
tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu

11.155

nādho gacchati yo nordhvamāhāro na vipacyate
tena so'lasako nāmnā śīghraṃ dehavināśakṛt

11.156

doṣāstvalasake proktāśchardyatīsāravarjitāḥ
kārakāstīvraśūlādeḥ srotasaḥ sannirodhakāḥ

11.157

tiryyayātāstanustabdhāḥ stambhavatstambhayanti ca
sa daṇḍālasakasyājyaḥ śīghraṃ dehavināśakṛt

11.158

duṣṭañca bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ
pravarttate nordhvamadhaśca yasya
vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām
ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ

11.159

yatrasthamāmaṃ virujet tameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ
doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca

11.160

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjño vamyardito'bhyantarajātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ sarvvavisuktasandhiryānnaro'sau punarāgamāya

11.161

udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ
laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

11.162

nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visaṃjñatā
amī upadravā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ

11.163

visūcyāṃ sarvarūpāṇi sanniyamya cikitsakaḥ
vamanaṃ kārayet kṣipraṃ suśone lavaṇāmbunā

11.164

yāvatsantiṣṭhate duṣṭo narasyā'nnaraso hṛdi
tāvanmarmāṇi bhidyante viṣa pītavato yathā

11.165

visūcyāmativṛddhāyāṃ pāṇigrgerdāhaḥ praśasyate
taddine laṅghanaṃ kāryyaṃ viriktāvadupācaret

11.166

jātiphalañca cukrañca miṣṭatailena pācayet
tena mardanamātreṇa khallīśūla nivārayet

11.167

kuṣṭhasaindhavayoḥ kalkaṃ cukratailasamanvitam
visūcyā mardanaṃ koṣṇaṃ khallīśūlanivāraṇam

11.168

arkapatrarasaprasthaṃ prasthaṃ dhattūrakasya ca
khetasnuhaurasaprasthaṃ prasthaṃ śobhāñjanādrrakāt

11.169

kuṣṭhasaindhavayo. kalka pale dve dve pramāṇataḥ
ekaukṛtya samastaṃ tadadhikaṃ cāmlakāñjikam

11.170

tailaprastha samāvāpya pacenmṛdagninā śanaiḥ
khallauṃ nivārayatyetat visūcīrogasambhavām

11.171

pakṣāghātāmavātāṃca gṛdhrasauṃ khañjapaṅgutām
karañjanimbaśikharī guḍūcyarjunavatsakaiḥ
pītaḥ kaṣāyo vamanād ghorā hanti visūcikām

11.172

hanti dantyagnikalkastu pippalīkalkasaṃyutaḥ
pītaḥ koṣṇena toyena kṣipraṃ hanyādvisūcikām

11.174

vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūla samāvāpya ca mātuluṅgyāḥ
chāyā viśuṣkā vaṭikā tu kāryā hanyādvisūcīṃ nayanāñjanena 173
guḍapuṣpasāraśikharī taṇḍulaṃ girikarṇikā haridre dve
añjanaguṭikā vilayati visūcikāṃ trikaṭukasanāthā

11.175

tvakpatrarāstrā'guruśigru kuṣṭhairatyamlapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ
udvarttana khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvañca tadartha kāri

11.176

pipāsāyāmayotkleśe lavaṅgasyāmbu śasyate
jātīphalasya vā śītaṃ śṛtaṃ bhadraghanasya ca

11.177

sarugvā''naddhamudara mamlapiṣṭaiḥ pralepayet
dāruhaimavatī kuṣṭhaśatāhvā viśvasaindhavaiḥ

11.178

takreṇa yukta yavacūrṇamuṣṇāṃ sakṣāramārtti jaṭharasya hanyāt
svedo ghaṭe vāṃ bahuvāṣpapūrṇe ruṣṇaistathā'nyairapi pāṇitāpaiḥ

11.179

vilambikā'lasakayorvegotsargo yathocitaḥ
laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam

11.180

surasādikarañjādi sahakārarasa tathā
hiṅgu sauvarcala cukraṃ madhumadyāni yāni ca

11.181

eteṣāmūrddhabhāgitvāt samyak jīrṇe'pi dehinām
ajīrṇatāyāmivodgāro gandhato hyupalakṣyate

Linked texts (15)