Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 14

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 14

Language
Sanskrit

14.1

atha pāṇḍuroganidānamāha
pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ
caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇāt mṛdaḥ

14.2

pipāsārucihṛllāsairudāho'ṅgajauravam
raktalocanatā tasya pūrvarūpasya lakṣaṇam

14.3

vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇam
niṣevyamāṇasya sametya rakta kurvanti doṣāstvaci pāṇḍutāñca

14.4

tvaksphoṭaniṣṭhovanagātrasādo mṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ
viṇmūtrapītatva mathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi

14.5

tvaṅ‌mūtra nayanādīnāṃ rūkṣakṛṣṇāruṇābhatā
vātapāṇḍāmaye kampatodānāhabhramādayaḥ

14.6

pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ
bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍāmayī naraḥ

14.7

kaphaprasekaśvayathu tandrālasyātigauravaiḥ
pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅ‌mūtranayanānanaiḥ

14.8

sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam
tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍu roga suduḥsaham

14.6-2

jvarārocakahṛllāsa charditṛṣṇāknamānvitaḥ
pāṇḍurogī tribhirdoṣai styājyaḥ kṣīṇo hatendriyaḥ

14.10

mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ
kaṣāyā mārutaṃ pitta mūṣarā madhurā kapham

14.11

kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādraktāñca rukṣayet
pūrayatyavipakkaiva srotāṃsi niruṇaddhi ca

14.12

indriyāṇāṃ bala hatvā tejo vīryaujasī tathā
pāṇḍu rogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam

14.13

śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ
kṛmikoṣṭho'tisāryeta mala sāsṛkkaphānvitam

14.14

pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati
kālaprakarṣācchūnāṅgo yo vā pītāni paśyati

14.15

bahula viṭ suharitaṃ sakapha yo'tisāryyate
dīnaḥ svedādidigdhāṅgaḥ charddimūrcchāṣṭaḍanvitaḥ

14.16

sa nāstyasṛkkṣayādyastu pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt
pāṇḍu dantanakho yastu pāṇḍu netraśca yo naraḥ
pāṇḍu saṅghātadarśī ca pāṇḍu rogī vinaśyati

14.17

anteṣu śūna parihīnamadhya mlāna tathānteṣu ca madhyaśūnam
gude mukhe śephasi muṣkayośca śūna pratāmyantamasaṃjñakalpam

14.18

vivarjayetpāṇḍukina yaśo'rthī tathātisārajvarapīḍitañca
sādhyañca pāṇḍvāmayina samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenorddhamadhaśca śuddham

14.16-2

sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇamayaiḥ prayogaiḥ
pibeddhṛta vā rajanīvipakkaṃ yattrai phala tiktamathaiva cāpi

14.20

virecanadravyaśvata pibedvā yogāṃśca vairecanikān ghṛtena

14.21

vidhirdigdho'tha vātotthe tikta śītastu paittike
ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaḥ kāryyo miśrastu miśrake

14.22

dvipañcamūlīkathita saviśva kaphātmake pāṇḍu gade pibettat
jvare'tisāre śvayathau grahaṇyā śvāse'rucau kaṇṭhahṛdāmayeṣu

14.23

ayastilatryūṣaṇakolabhāgaiḥ sarvvaiḥ sama mākṣikadhātucūrṇam
tairmodakaḥ kṣaudrayutaḥ subhuktaḥ pāṇḍvāmaye dūragate'pi śastam

14.24

dahanājamodasaindhava nāgaramaricāmlatakreṇa
saptāhādagnivalaṃ pāṇḍvarśo vimarddanaṃ param

14.25

saptarātraṃ gavāṃ mūtre bhāvitaṃ cāpyayorajaḥ
pāṇḍu rogapraśāntyarthaṃ payasā vā pibennaraḥ

14.26

gomūtrasiddhamaṇḍūracūrṇaṃ saguḍamabhyaset
pāṇḍuroga jayetsarvvaṃ paktiśūlañca dāruṇam

14.27

ayomalantu santaptaṃ bhūyo gomūtrasādhitam
madhusarpiryuta līḍhvā pāṇḍurogī sukhī bhavet

14.28

dīpana cāgniśamanaṃ śothapāṇḍāmayāpaham
kalyāṇakāhvaya dadyādbhakṣayedvā guḍaṃ naraḥ

14.29

mṛttikā bhāvitā dadyāttulyā nimbarasena vā
vārttākyā kaṭurohiṇyā gomūtreṇa ca bhāvayet

14.30

mṛdbheṣakaraṇārthantu bhiṣak paścānniyojayet
mūrvātiktāniśāyāsa kṛṣṇācandanaparpaṭaiḥ
trāyantīvatsabhūnimbapaṭolāmbudadārubhiḥ

14.31

akṣamātrairghṛtaprastha siddha kṣīracaturguṇe
pāṇḍutājvaravisphoṭa śophārśo raktapittanut

14.32

iti mūrvādya ghṛtam
kaṭukā rohiṇīṃ mustāṃ haridrāṃ vatsakatvacam
paṭola candanaṃ mūrvāṃ trāyamāṇāṃ durālabhām

14.33

sapippalīṃ karkaṭikā pūtikāṃ devadāru ca
piṣṭvākṣamātraṃ taiḥ sarpiḥ prasthaṃ kṣīrāḍhake pacet

14.34

raktapittaṃ jvara dāha śvayathu sabhagandaram
arśo'sṛgdarañcaiva hanyādvisphoṭakāṃstathā

14.35

iti kaṭukādya ghṛtam
vyoṣaṃ vilvaṃ dvirajanyau triphalādvipunarnavā
mustā cāyorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca

14.36

vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīraistaiḥ śṛta ghṛtam
sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikodbhavān

14.37

iti vyoṣādya ghṛtam
devadvayaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ vṛścikālīṃ hyayorajaḥ
haridre citrakaṃ bhārgīṃ pāṭhe dve ca punarnavām

14.38

viḍaṅgaṃ pippalīṃ lodhra pacenmūtracaturguṇe
ghṛta tatpāṇḍurogaghnaṃ grahaṇīgudadoṣanut

14.39

rajanīkvāthakalkābhyāṃ ghṛtaṃ pāṇḍvāmayāpaham
triphalākalkamūtrasiddhaṃ vā māhiṣa ghṛtam

14.40

dantyāstuṣyalarase piṣṭairdantī śalāṭubhiḥ
tadvatprastho ghṛtād gulmaplīhahṛdrogapāṇḍunut

14.41

dantī kuḍavo'ṣṭāṣṭapalikaḥ ṣoḍaśabhiḥ salilakuḍavaiḥ
niḥkkāthya pādāvaśeṣaḥ kṛtaḥ
tāmyarajatarūpyāyo malāḥ pañcapalāḥ pṛthak
citrakatriphalāvyoṣa viḍaṅgaiḥ palikaiḥ saha

14.42

śarkarāṣṭrapalonmiśrā cūrṇitā madhunāplutā
udumbarasamāṃ mātrā mataḥ khādedyathāgnimān

14.43

dine dine prayogeṇa jīrṇe bhuñjītayathepsitam
varjayitvā kulatthāṃśca kākamācīkapotakān

14.44

yogarāja iti khyāto yogo'yamamṛtopamaḥ
rasāyanamidaṃ śreṣṭha sarvarogaharaṃ param

14.45

pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇa viṣamajvaram
kuṣṭhāni garaṃjaṃ meha śvāsaṃ hikkāmarocakam

14.46

viśeṣāddhanyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca

14.47

suvarṇamathavā rūpyaṃ yoge yatra na sambhavet
tatra lohena karmāṇi bhiṣakkūryyādatandritaḥ

14.48

kuṭajatriphalānimbapaṭolaghnanāgaraiḥ
bhāvitāni daśāhāhi rasairdviguṇitaiḥni ca

14.46-2

śilājatupalānyaṣṭau tāvatau sitaśarkarā
tvakkṣīrī pippalī dhātrī karkaṭākhyā palonmitā

14.50

nidigdhdhiphalamūlābhyā pala yuṅgāttrijātakāt
madhutripalasaṃyuktā kuryādakṣasamā guṭī

14.51

dāḍimāmlapayaḥkṣaura rasayūṣasurāsavān
tāṃ bhakṣayitvā'nupivennirato hitabhakṣyabhāk

14.52

pāṇḍukuṣṭhagaraplīha kāmalārśobhagandarān
śrutidṛk śukkramūtrāgni doṣaśothagadodarān

14.53

kāsāsṛgvātapittāsṛk śūlagulmagalagrahān
netracakragadān hanti sarvarogaharā śubhā

14.54

tryūṣaṇa triphalā dāru haridre naulinīphalam
drākṣā cendrayava mustā mañjiṣṭhā kaṭurohiṇī

14.55

śatāvarī śigrubīja citraka gajapippalī
śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṣṭakārikā

14.56

pāṭhā bhallātakaṃ dantī viśālā sadurālabhā
śaṭhau madhurasā rāsnā viḍaṅgañca samākṣikam

14.57

etaiścūrṇaiḥ samairvāpi loha dviguṇamāharet
yāvaśūkañca saṃbhṛtya gavāṃ mūtreṇa pācayet

14.58

tato'kṣamātrā guṭikā pāyayettaṇḍulāmbunā
pāṇḍurogaṃ jayatyāśu brahmadaṇḍa ivāsurān

14.56-2

kṛmikuṣṭhapramehārśo grahaṇīdoṣaśothahā
bhagandaraśvāsakāsa plīhagulmodarāpahā

14.60

atha kāmalānidānam
pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate
tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate

14.61

hāridranetraḥ subhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ
raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ

14.62

dāhā'vipākaddaurbalya sadanārucikarṣitaḥ
kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā

14.63

kālāntarāt kharaubhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā

14.64

kṛṣṇāpītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ
saraktākṣṇimukhaccharddi viṇmūtro yaśca tāmyati

14.65

dāhārucitṛḍānāha tandrāmohasamanvitaḥ
naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate

14.66

charddarocakahṛllāsa jvaraklamanipīḍitaḥ
naśyati śvāsakāsārtto viḍbhedī kumbhakāmalī

14.67

atha cikitsāmāha
recanaṃ kāmalārttasya snigdhasyādau prayojayet
tataḥ praśamanī kāryyā kriyā vaidyena jānatā

14.68

triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasaḥ
prātarmākṣikasaṃyuktaḥ śīlitaḥ kāmalāpahaḥ

14.66-2

añjanaṃ kāmalārttānāṃ droṇapuṣpīrasa śubham
niśāgairikadhātrīṇāṃ cūrṇa vā samprakalpayet

14.70

nasyaṃ karkoṭamūlasya jñeyaṃ vā jālinīphalam
guḍūcīpatrakalkaṃ vā pivettakreṇa kāmalī
bhaktaṃ takreṇa bhuñjīta sa jahātyāśu kāmalām

14.71

lohacūrṇaṃ niśāyugmaṃ triphalā kaṭurohiṇīm
pralihya madhusarpibhyāṃ kāmalārttaḥ sukhī bhavet

14.72

kirātatiktaṃ suradāru dārbo mustā guḍūcī kaṭukā paṭolam
durālabhā parpaṭaka sanimbaṃ kaṭutrika vāpi phalatrikañca

14.74

viḍaṅgasārañca samāṃśakāni sarvaiḥ samaṃ cūrṇamathātra lauham
sarpirmadhubhyā guṭikā vidheyā takānupānāt bhiṣajā prayojyam73
nihanti pāṇḍu kṣayathuṃ prameha halīmaka hṛdgrahaṇīpradoṣam
śvāsañca kāsañca saraktapittamarśāyo vāggrahamāmavātam

14.76

vraṇān sagulmān kaphavidradhīṃśca śvitrāṇi kuṣṭha satataprayogāt 75
ityaṣṭādaśāṅga guṭikā
dhātrī loharajo vyoṣa niśākṣaudrājyaśarkarāḥ
līḍhā nivārayatyāśu kāmalāmuddhatāmapi

14.77

tulyā vāyorajaḥpathyāharidrā kṣaudrasarpiṣā
cūrṇitāṃ kāmalī lihyād guḍakṣaudreṇa vābhayām

14.78

haridrātriphalānimba valāmadhukasādhitam
sakṣīra māhiṣaṃ sarpiḥ kāmalāharamuttamam

14.76-2

iti haridrādya ghṛtam
guḍūcīrasakalkābhyā siddha kṣīracaturguṇe
māhiṣa ghṛtamevāśu kāmalāharamuttamam

14.80

iti guḍūcīghṛtam
ayorajo haridre dve triphalā kaṭurohiṇī
cūrṇaṃ kāmalinā śreṣṭhaṃ ghṛtamākṣikasaṃyuktam

14.81

sakaphe mārute pittaṃ kāmalāyāṃ vahiḥ kṣipet
tasya syuḥ pītamūtratvak śvetaviṭ daśanārni ca

14.82

viṣṭambhagauravāṭopa hikkāśvāsajvarādayaḥ

14.83

ta hi kaṭvamlarūkṣaiśca śikhitittiradakṣajaiḥ
rasairyūṣaiśca kaulatthairmuṅgajaiścārpi bhojayet
vyoṣāḍhyaṃ vījapūrāmlaṃ pived vātapraśāntaye

14.84

kumbhākhyakāmalāyāntu hitaḥ kāmaliko vidhiḥ

14.85

gomūtreṇa pivet kumbhakāmalāyā śilājatu
māsa mākṣikadhātu vā kiṭṭaṃ vātha hiraṇyajam

14.86

dagdhvākṣakāṣṭhairmalamāyasantu gomūtranirvāpitamaṣṭavāram
vicūrṇya līḍha madhunā'cireṇa kumbhāhvaya pāṇḍugadaṃ nihanti

14.87

kāmalārttaḥ sṛjedyastu tailapiṣṭanibha malam
kaphavaddhagudārttasya śleṣmaghnai kāmalā haret

14.88

yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ
balotsāhakṣayastandrā mandāgnitva mṛdujvaraḥ

14.86-2

strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca śvāsastṛṣṇā'rucirbhramaḥ
halīmaka tadā tasya vidyādanilapittataḥ

14.60-2

santāpo bhinnavarcaśca vahirantaśca pītatā
pāṇḍutā netrayoryasya ta halīmakita vadet

14.61-2

pivet khadiratoyena madyaṃ loharajāṃsi ca

14.62-2

sitā tiktā balā yaṣṭī triphalā rajanīyugaiḥ
leha lihyāt samadhvājyaṃ halīmakapraśāntaye

14.63-2

madhurairannapānaistaṃ vātapittaharairharet
kāmalāpāṇḍurogoktāṃ kriyāṃ cātra prayojayet

14.64-2

amṛtalatārasakalkai prasādhita turagavidviṣā sarpiḥ
kṣīracaturguṇametaddhitarecca halīmakārttibhyaḥ

14.95

phalatrikā mṛtāvāsā tiktā bhūnimba nimbajaḥ
kvāthaḥ kṣaudrayuto hanyāt pāṇḍuroga sakāmalam

14.96

dārvītiktābhayāriṣṭa varṣābhū ṣu paṭolaja'
kvāthaḥ śothodaraśvāsa kāmalā pāṇḍu roganut

14.97

tryūṣaṇa triphalāmustaṃ viḍaṅgaṃ citraka samam
lohacūrṇaṃ navaguṇa kṛtvā cūrṇaṃ pivennaraḥ

14.98

māsa takreṇa gomūtrairlihyādvā madhusarpiṣā
sa jayet pāṇḍu hṛdroga kuṣṭhaśotha bhagandarān

14.99

kramīnarśāṃsi jayati mandānitvamarocakam
yuktito'bhyasanāccaiva jarāṃ na labhate'cirāt

14.100

indriyāṇi viśuddhiñca valavarṇaprasādanam
māsena labhate jantu retaccūrṇāt navāyasāt

14.101

punanavātrivṛddantoṣa viḍaṅga dārucitrakam
kuṣṭha haridre triphalā dantī cavya kaliṅgakam

14.102

kaṭukā pippalīmūla mustañceti palonmitam
maṇḍūra dviguṇa cūrṇād gomūtrāddhātake pacet

14.103

guḍena vaṭakān kṛtvā takreṇā'loḍya tān pivet
te pāṇḍu rogaṃ plīhānamarśasi viṣamajvaram

14.104

śvayathu grahaṇīdoṣaṃ hanyuḥ kuṣṭhakramīṃstathā
tryūṣaṇa triphalā musta' viḍaṅgaṃ cavyacitrakau
dārvītvañcāñcikaṃ dhātu granthikaṃ devadāru ca

14.105

eṣāṃ dvipalikān bhāgān kṛtvā cūrṇaṃ pṛthak pṛthak
maṇḍūra dviguṇa cūrṇācchuddhamañjanasannibham

14.106

mūtre cāṣṭaguṇe paktvā tasmiṃstu prakṣipettataḥ
udumbarasamān kuryā vaṭakāṃstān yathāgnitaḥ

14.107

upayuñjīta takreṇa sātmya jīrṇe ca bhojayet
maṇḍūravaṭakā hyete prāṇadāḥ pāṇḍu rogiṇām

14.108

kuṣṭhāni garaṃ śothamūrustambha kaphāmayān
aśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayantyapi

14.106-2

nimba paṭola kuṭajaṃ triphalā mustanāgaram
pacejjalāḍhake pādaśeṣe dadyācca śītale

14.110

śilājatupalānyaṣṭau māsa saṃsthāpayecca tam
uddhṛtya ta śilātulya metāścāpi palonmitān

14.111

mocadhātrīphalatugā karkaṭādinidigdhikāḥ
trivarṇapādasaṃyuktaṃ kṣaudra tripalasaṃyutam

14.112

payo'nupānaṃ guṭikāṃ kṛtvā khādedyathābalam
kāmalāpāṇḍurogāśaḥ śothajvaranipīḍitaḥ

14.113

viḍaṅgamustatriphalā devadāru ṣaḍūṣaṇaiḥ
nirvāpya saptadhā mūtre maṇḍūra grāhyamiṣyate

14.114

tulyamātramayaścūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet
tairakṣamātrāṃ guṭikā kṛtvā khādeddine dine

14.116

kāmalā pāṇḍurogāta sukhamāpadyate kṣaṇāt
bibhītakā'yomalanāgarāṇāṃ cūrṇa tilānāṃ guḍasamprayuktam
takrānupānaṃ guṭikā nihanti hyatipravṛddhānapi pāṇḍurogān115
pañcakolaṃ samarica devadāruphalatrikam
hiṅgumustasamāyuktā bhāgāstripalsammitāḥ

14.117

yāvantyetāni cūrṇāni maṇḍūra dviguṇa tataḥ
pakvā cāṣṭaguṇe mūtre ghanībhūta tamuddharet

14.118

tato'kṣamātrān vaṭakān pivettakreṇa takrabhuk
pāṇḍu rogaṃ jayatyeṣa mandāgnitvamarocakam

14.119

aśosi grahaṇīṃ śothamūrustambhaṃ halīmakam
kṛmiṃ plīhānamudara galarogañca nāśayet

14.120

maṇḍūro vajranāmāya rogānīkapraṇāśanaḥ

14.121

nirvāpya saptadhā mūtre maṇḍūra grāhyamiṣyate
grāhayedaṣṭaguṇitaṃ gomūtraṃ sarvacūrṇataḥ

14.122

viḍaṅgaṃ triphalā vyoṣa dārbī kṛṣṇamayorajaḥ
kāmalā pāṇḍurogaghna lihyāt kṣaudraghṛtaplutam

14.123

rasamāmalakīnāntu samuddha yantrapīḍitam
droṇa pacettu mṛdvagnau tatra cemāni dāpayet

14.124

cūrṇita pippalīprastha madhuka dvipala tathā
prastha gostanikāyāśca drākṣāyāḥ kalkapeṣitam

14.125

śṛṅgaverapale dve ca tugākṣīryāḥ paladvayam
tulārddhaṃ śarkarāyāśca ghanībhūtaṃ samuddharet

14.126

madhuprasthasamāyuktaṃ lehayetpalasammitam
halīmakaṃ kāmalāñca pāṇḍutva cāpakarṣati

14.127

pacet khadiraniḥkvāthe viḍaṅgadhānyāyorajaḥ
balātiktāsitā yaṣṭī triphalā rajanīdvayam

14.128

leha lihyātsamadhvājyaiḥ pāṇḍurogī halīmakau
sa lehaḥ kāmalā hanyāt api saṃvatsarotthitām

14.126-2

kṛṣṇe dve granthika vaṅgiṣṭaupyakoṣaṇasaindhavam
kṛmighnaṃ triphalā dhānya kālajāmajamodakam

14.130

palikāni trihṛtyañca tailaṃ sarpiḥ palāśrṭakam
rasaprasthatrayaṃ dhātrī guḍasyārddhaśata pacet

14.131

etatkalyāṇaka pāṇḍukāmalā'rśojvarāpaham
mehakuṣṭhakṣayaśvāsa grahaṇīhṛdrasāyanam

14.132

punarnavā nimbapaṭolaśuṇṭhī tiktāmṛtā dārvyabhayā kaṣāyaḥ
sarvāṅgaśothodarakāsaśūla śvāsānvitaṃ pāṇḍugadaṃ nihanti

14.133

yavagodhūmaśālyanna rasairjāṅgalajaiḥ samaiḥ
mudgāḍhakīmasūrādyairaiṣu bhojanamiṣyate

Linked texts (18)