Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 21

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 21

Language
Sanskrit

21.1

atha śvāsanadānam
yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravarttate
taireva kāraṇaiḥ śvāsaḥ ghoro bhavati dehinām

21.2

mahordhvachinnatamakakṣudrabhedaistu pañcadhā
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ

21.3

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanastoda eva ca

21.4

yadā srotāṃsi saṃrudhya māruta kapamūrcchitaḥ
viśvagvrajati saṅkruddha stadā śvāsān karoti saḥ

21.5

uḍūyamānavāto yaḥ śabdavadduḥkhito naraḥ
uccaiḥ śvasati saṃruddho mattarṣabha ivāniśam

21.6

pranaṣṭasañjñāvijñāna stathā vibhrāntalocanaḥ
vivṛtākṣānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk

21.7

dīrghaṃ praśvasita cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam
mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣipremeva vipadyate

21.8

ūrdhvaṃ śvasati yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ
śleṣmāvṛttamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ

21.9

ūrddha dṛṣṭirvipaśyaṃśca vibhrāntākṣa itastataḥ
pramuhyanvedanāttaṃśca śuṣkāsyo ratipīḍitaḥ

21.10

ūrddhaśvāse prakupite cādhaḥ śvāso nirudhyate
muhyatastāmyataścorddhaṃ śvāsastasyaiva hantyasūna

21.11

yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvvaprāṇairnipīḍitaḥ
na vā śvasiti duḥkhārtto marmacchedakagardditaḥ

21.12

ānāha svedamūrcchārtto dahyamānena vastinā
vimutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasannai kalocanaḥ

21.13

vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ
chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūna

21.14

pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate
grīvāṃ śiraśca saṃgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīryya ca

21.15

karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghuraka tathā
atīva tīvravegañca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam

21.16

pratāmyati saṃvegena trasyate sa nirudhyate
pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ

21.17

śleṣmaṇā mucyamānena bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ
tasyaiva ca vimokṣānte muhūrttaṃ labhate sukham

21.18

tathāsyoddhaṃ sate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum
na cāpi labhate nidrāṃ śayāna. śvāsapīr̤itaḥ

21.19

pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ
āsīno labhate saukhyamuṣṇañcaivābhinandati

21.20

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārttimān
viśuṣkāsyo bahuśvāso muhuścaivāvadhamyate

21.21

meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca pravarddhate
sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ

21.22

jvaramūrcchāparītasya vidyātpratamakantu tam
udāvarttarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ

21.23

tamasā varddhate'tyarthaṃ śītaiścāśu pratāmyati
majjatastamasīvāsya vidyātpratamakantu tam

21.24

rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vātamudīrayet
kṣudraśvāsena so'tyarthaṃ du khenāṅgaprabādhakaḥ

21.25

hinasti na sa gātrāṇi na ca du kha yathottare
na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyu citāṅgatim

21.26

nendriyāṇāṃ vyathāñcaiva kāñcidāpādayeṭrujam
sa sādhya ukto balinaḥ sarvo vā'vyaktalakṣaṇaḥ
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate

21.27

trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca

21.28

kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā
yathā śvāsaśca kāsaśca harate prāṇamāśu hi

21.29

vātādhiko bhavet kṣudrastamakastu kaphottaraḥ
kaphādvātādhikānpittasaṃsṛṣṭaḥ chinnasaṃjñakaḥ
śvāso mārutasaṃsṛṣṭo mahānūrddhastathā mataḥ

21.30

snehavasti mṛte kecidūrddhaśvāsasya śodhanam
mṛdupraṇavatāṃ śreṣṭha śvāsināmādiśanti hi

21.31

daśamūlī śaṭī rāsnā pippalī viśvapauṣkaraiḥ
śṛṅgītāmalakībhārgī guḍūcīnāgarārdhibhiḥ

21.32

yavāgūṃ vidhinā siddhaṃ kaṣāya vā pibennaraḥ
kāsahṛdgrahapārśvārtti hikkāśvāsapraśāntaye

21.33

kulatthayavakolāmla daśamūlabalājalam
pānārthaṃ kalpayet kāsa hikkāśvāsanivṛttaye

21.34

kulatthanāgaravyāghrīvāsābhiḥ kathitaṃ jalam
pītaṃ pauṣkarasaṃyuktaṃ śvāsakāsanivāraṇam

21.35

daśamūlakaṣāyastu puṣkareṇa vicūrṇitaḥ
śvāsakāsapraśamanaḥ pārśvaśūlavināśana

21.36

rambhākundaśirīṣāṇāṃ kusumaṃ pippalīyutam
piṣṭvā taṇḍulatoyena pītvā śvāsaṃ vyapohati

21.37

devadāruvacābhārgī viśvapauṣkarakaṅkaṭaiḥ
kṛtvā kvātho jayatyāśu śvāsakāsānaśeṣataḥ

21.38

śṛṅgīmahauṣadhikaṇāghanapuṣkarāṇāṃ
cūrṇaṃ śaṭhīmaricaśarkarayā sametam
kvāthena pītamamṛtāvṛhapañcamūlyāḥ
śvāsaṃ traheṇa śamayet atidoṣamugram

21.38-2

kūṣmāṇḍakasitācūrṇaṃ pītaṃ koṣṇena vāriṇā
śīghraṃ śamayati śvāsaṃ kāsañcaiva sudāruṇam

21.40

vyāghrīdurālabhāśṛṅgī vilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ
amṛtāgnistairaitaiḥ yūṣa syācchvāsanutparaḥ

21.41

kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅgalā rasāḥ
kāsamardakapatrāṇāṃ yūṣaḥ śobhāñjanasya ca

21.42

śuṣkamūlakayūṣaśca hikkāśvāsanivāraṇaḥ

21.43

drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām
sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān

21.44

guḍaṃ kaṭukatailena miśrayitvā samaṃ lihan
trisaptāhaprayogeṇa śvāsaṃ nirmūlato jayet

21.45

śvāvidhaḥ sūcakā dagdhā sacaudraghṛtaśarkarā
śvāsakāsaharā varhipādau vā madhusarpiṣā

21.46

haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ gur̤aṃ rāstrāṃ kaṇāṃ śaṭhīm
tailena vilihan hanyācchvāsān prāṇaharānapi

21.47

haridrāpatramairaṇḍa mūla lākṣā mana śilām
devadārughana māsīṃ piṣṭvā varttiḥ prakalpayet

21.48

tā ghṛtāktāṃ piveddhūmaṃ śvāsa hanti sudāruṇam
śvāsahikkāparigata snigdhaiḥ svedairupācaret

21.49

yuktairlavaṇatailābhyā tairasya grathitaḥ kaphaḥ
śvāso vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati

21.50

snigdha jñātvā tataścaina bhojayitvā rasaudanam
vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣagdhūmaṃ prayojayet

21.51

śṛṅgīkaṭutrayaphalatrayakaṇṭakārī
bhārgī sapuṣkarajaṭālavaṇāni pañca
cūrṇaṃ pibeddarśiśireṇa jalena hikkāśvāsordhvavātakasanārucipīnaseṣu

21.53

nidigdhikā cāmalakapramāṇā higvārdrayuktā madhunā suyuktām
lihannara. śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balāt tryaheṇa52
bhallātakamadhuparṇī pathyādaśamūlanāgarakvāthaḥ
tamake kaphapradhāne śastaḥ śvāse ca mārutaje

21.54

pathyā kaṣāyamathavā pivedvasaṃ mārkavasya madhunā
tamake puṣkarajaṃ vā sanāgaraṃ kṣīramekañca

21.55

śaṭīpuṣkarajīvantī tvaṅnustaṃ puṣkarāhvayam
surasā tāmalakyau vā pippalyagurunāgaram

21.56

bālakañca samaṃ cūrṇaṃ kṛtvāṣṭaguṇaśarkaram
sarvathā tamake śvāse hikkāyāñca prayojayet

21.57

hiṃstrāviḍaṅgapūtika triphalāvyoṣacitrakaiḥ
dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthaṃ caturguṇajale plutam

21.58

karṣamātraiḥ pacettaddhi śvāsakāsau vyapohati
aśāṃsyarocakaṃ gulma ślaṅgabheda kṣaya tathā

21.59

sauvarcala yavakṣāra kaṭukāvyoṣacitrakaiḥ
ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca sādhita śvāsaśāntaye

21.60

kulattharasasaṃyuktaṃ pañcakolaśṛta ghṛtam
dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ kaphavyādhiharaṃ param

21.61

tiktāsauvarcalakṣārapathyātrikaṭuhiṅgubhiḥ
samālurairghṛta siddhaṃ sakṣīraṃ śvāsakāsanut

21.62

gulmānāhañca śamayet pravṛddhān gudajānapi
kulatthadaśamūlañca tathā brāhmaṇayaṣṭikā
prastha prasthañca saṃgṛhya vāridroṇena sādhayet

21.63

pādaśeṣe rase tasmin ghṛtaprasthaṃ vipācayet
kṣīrakaṃ dviguṇa dattvā kalkitaiḥ pañcakolakaiḥ

21.64

sakṣāraiḥ palikaiḥ sarvaiḥ śanaimṛdvagninā pacet
kāsaśvāsaharañcaiva hikkāñca viṣamajvaram

21.65

hanyāttathārśograhaṇī hṛdrogārucipīnasān
gulmaṃ plīhāmayaṃ hanyādvalavarṇāgnivarddhanam

21.66

agnisandīpanañcaiva kaulatthaṃ ṣaṭpala ghṛtam

21.67

suvaccākālikābhārgī śukākhyaṃ kautculaṃ phalam
kākādanīśṛṅgavera varṣābhūrvṛhataudvayam

21.68

palamātrairghṛ taprastha pacedetairjalāḍhake
kaduṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam

21.66-2

tailaṃ daśaguṇe siddha bhṛṅgarājarase śubhe
pīyamāna yathā nyāya śvāsakāsau vyapohati

21.70

tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktāgre bhojanasya ca

21.71

pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabhājitāḥ
prayojyā madhusaṃmiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā

21.72

jetuṃ kāsakṣayaśvāsahikkā śoṣagalāmayān
aśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvarān

21.73

vaisvaryaṃ pīnasaṃ śopha gulma vātavalāsakam
māsamevāśnato yuktyā mādhvikāṃ pibato'nu ca

21.74

avadhāritavegasya yakṣmā na bhavati dhruvam
śataṃ saṃgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā param
śata harītakīnāñca pacettoye caturguṇe

21.75

pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastraparisrute
āloḍya ca tulāṃ pūtāṃ guḍasya tvabhayāṃ tataḥ

21.76

punaḥ pacettu mṛdagnau yāvalehatvamāgatam
śīte ca madhunaścātra ṣaṭpalāni pradāpayet

21.77

trikaṭu trisugandhañca palikāni pṛthak pṛthak
karṣadvaya yavakṣāraṃ saṃcūrṇya prakṣipettata

21.78

bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārddhapala lihet
śvāsa sudāruṇaṃ hanti kāsa pañcavidhaṃ tathā

21.76-2

svaravarṇapradohyeṣa jaṭharāgnipradīpanaḥ
harītakīśatasyātra prasthatvādāḍhakaṃ jalam

21.80

kulattha daśamūlañca tathaiva dvijaṣṭikā
śata śatañca saṃgṛhya jaladroṇe vipācayet

21.81

pādāvaśeṣe tasmiṃstu guḍasyārddhatulāṃ kṣipet

21.82

śītībhūte ca pakve ca madhuno'ṣṭau palāni ca

21.83

ṣaṭapalāni tugākṣīryāḥ pippalyāśca paladvayam
trisugandhikayuktañca khādedagnibala prati

21.84

śvāsa kāsa jvaraṃ hikkāṃ nāśayettamakaṃ tathā
yogasandarśanādatra vṛddhavaidyopadeśataḥ

21.85

jalaṃ caturguṇaṃ deya svalpatvādroṇavāriṇā
mānasānnidhyasavādāddipalaṃ trisugandhinaḥ

Linked texts (16)