Cikitsasarasangraha (Vangasena) 22
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 22
- Language
- Sanskrit
22.1
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ
hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ
22.2
vātena kṛṣṇanayānanamūtravarcā
bhinnaṃ śanaiḥ vadati gardabhavat svarañca
pittena pītanayānanamūtravarcā
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena
22.3
kṛcchrātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ
khalyaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt
sarvātmake bhavati sarvavikārasampat
taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ
22.4
dhūyeta vākkṣayakṛte kṣayamāpnuyācca
vāgeṣu cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ
antargataṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa
medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārttaḥ
22.5
kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaḥ sahajo'pi jātaḥ
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti
22.6
snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān
saṃyojayedvamanarecanavastibhiśca
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ
sampādayettu vividhaiḥ kavalagrahaiśca
22.7
yaḥ śvāsakāsavidhirudita eva coktaḥ
tañcāpyaśeṣamavacārayituṃ yateta
vaiśeṣikañca vidhimūrddhamato vadāmi
tadvai svarāturahitaṃ nikhila nibodha
22.8
svaropaghāte'nilaje bhuktoparighṛtaṃ pivet
22.9
kāsamardakavārttāka mārkavasvarasaiḥ pacet
pīta ghṛta hantyanilaṃ siddhaṃ vārttākaje rase
22.10
tathā koṣṇa jalaṃ deyaṃ bhukte ghṛtaguḍodane
paittike tu virekaśca payaśca madhuraiḥ śṛtam
lihenmadhurakākṣāṃ vā cūrṇaṃ madhusamāyutam
22.11
aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukaṣāyakam
22.12
śṛṅgāṃstvaca kṣīravatāṃ drumāṇā saṅguhya dugdhe vipacettu tena
kalkena yaṣṭīmadhukasya sarpiḥ siddhaṃ pivettanmadhuśarkarāktam
22.13
pippalī pippalīmūla marica viśvabheṣajam
pivenmūtreṇa matimān kaphaje svarasakṣaye
22.14
ajamodā niśāṃ dhātrīṃ kṣāraṃ vahniṃ vicūrṇya ca
madhusarpiryutaṃ līḍhā svarabhedaṃ vyapohati
22.15
palatrikatrūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃñca hanyāt svarabhedamāśu
kiṃ vā kulatthaṃ vadanāntarasthaṃ kharāmayaṃ hanyatha pauṣkara vā
22.16
vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam
kaphe sakṣārakaṭaka kṣaudra kevalamiṣyate
22.18
gale tāluni jihvāyāṃ dantamūleṣu cāśritaḥ
tena niṣkrāmate śleṣmā svaraścāśu prasīdati 17
agarusuradārudārbī salila svarabhedahatpivetkoṣṇam
vyāghrīsuratarunāgara sasiṃhamukhakvāthamathavāpi
22.18-2
tailākta svarabhede vā khādira dhārayenmukhe
pathyā pippalīsaṃyuktāṃ yuktāṃ vā nāgariṇa tu
22.20
vadarīpatnakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam
svaropaghāte kāse ca lehamena prayojayet
22.21
svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate
kṣayaje sarvaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyām
22.22
nidigdhikāpalaśataṃ tada granthiksya ca
citrakasya tadarddhañca daśamūlañca tatsamam
22.23
droṇadvaye'pāṃ niḥkvāthya kaṣāyāḍhakamāharet
pūte kṣipettadarddhantu purāṇasya gur̤asya ca
22.24
sarvamekatra kṛtvā ca lehavatsādhu sādhayet
aṣṭau palāni pippalyā strijātakapala tathā
22.25
maricānāṃ palantvekaṃ sarvamekatra cūrṇitam
madhunaḥ kuḍavaṃ dattvā tadaśnīyādyathānalam
22.26
svarabhedaharaṃ mukhyaṃ pratiśyāyaharaṃ param
śvāsakāsāgnimāndyārśo gulmamehagalāmayān
22.27
ānāhamūtrakṛcchrāṇi hanyād grandhyarbudāni ca
22.28
śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha
pibetpayasi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ
22.29
vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ
yogāstāṃścāpi yuñjīta yathā doṣaṃ cikitsakaḥ
22.30
cavyāmlavetasakaṭutrayatintiḍīkaṃ
tālīśajīrakatugādahanaiḥ samāṃśaiḥ
cūrṇaṃ guḍapramṛditaṃ trisugandhiyuktaṃ
vaisvaryyapīnasakaphāruciṣu praśastam
22.31
vyāghrīsvarasavipakkaṃ rāsnābāṣpālagokṣuravyoṣaiḥ
sarpiḥ svaropaghāta hanyāt kāsañca pañcavidham
22.32
śuṣkadravyamupādāya svarasānāmasambhave
vāriṇyaṣṭaguṇe sādhya grāhyaṃ pādāvaśeṣitam
22.33
svarasānāṃ cālābhe cūrṇasyāḍhakamudakasya ca
tadvāriparyuṣita mṛditaṃ svarasavat prayojyam
Linked texts (11)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit