Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 22

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 22

Language
Sanskrit

22.1

atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ
hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ

22.2

vātena kṛṣṇanayānanamūtravarcā
bhinnaṃ śanaiḥ vadati gardabhavat svarañca
pittena pītanayānanamūtravarcā
brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena

22.3

kṛcchrātkaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ
khalyaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt
sarvātmake bhavati sarvavikārasampat
taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ

22.4

dhūyeta vākkṣayakṛte kṣayamāpnuyācca
vāgeṣu cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ
antargataṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa
medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārttaḥ

22.5

kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya cāpi cirotthito yaḥ sahajo'pi jātaḥ
medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti

22.6

snigdhān svarāturanarānapakṛṣṭadoṣān
saṃyojayedvamanarecanavastibhiśca
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ
sampādayettu vividhaiḥ kavalagrahaiśca

22.7

yaḥ śvāsakāsavidhirudita eva coktaḥ
tañcāpyaśeṣamavacārayituṃ yateta
vaiśeṣikañca vidhimūrddhamato vadāmi
tadvai svarāturahitaṃ nikhila nibodha

22.8

svaropaghāte'nilaje bhuktoparighṛtaṃ pivet

22.9

kāsamardakavārttāka mārkavasvarasaiḥ pacet
pīta ghṛta hantyanilaṃ siddhaṃ vārttākaje rase

22.10

tathā koṣṇa jalaṃ deyaṃ bhukte ghṛtaguḍodane
paittike tu virekaśca payaśca madhuraiḥ śṛtam
lihenmadhurakākṣāṃ vā cūrṇaṃ madhusamāyutam

22.11

aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukaṣāyakam

22.12

śṛṅgāṃstvaca kṣīravatāṃ drumāṇā saṅguhya dugdhe vipacettu tena
kalkena yaṣṭīmadhukasya sarpiḥ siddhaṃ pivettanmadhuśarkarāktam

22.13

pippalī pippalīmūla marica viśvabheṣajam
pivenmūtreṇa matimān kaphaje svarasakṣaye

22.14

ajamodā niśāṃ dhātrīṃ kṣāraṃ vahniṃ vicūrṇya ca
madhusarpiryutaṃ līḍhā svarabhedaṃ vyapohati

22.15

palatrikatrūṣaṇayāvaśūkacūrṇaṃñca hanyāt svarabhedamāśu
kiṃ vā kulatthaṃ vadanāntarasthaṃ kharāmayaṃ hanyatha pauṣkara vā

22.16

vāte salavaṇaṃ tailaṃ pitte sarpiḥ samākṣikam
kaphe sakṣārakaṭaka kṣaudra kevalamiṣyate

22.18

gale tāluni jihvāyāṃ dantamūleṣu cāśritaḥ
tena niṣkrāmate śleṣmā svaraścāśu prasīdati 17
agarusuradārudārbī salila svarabhedahatpivetkoṣṇam
vyāghrīsuratarunāgara sasiṃhamukhakvāthamathavāpi

22.18-2

tailākta svarabhede vā khādira dhārayenmukhe
pathyā pippalīsaṃyuktāṃ yuktāṃ vā nāgariṇa tu

22.20

vadarīpatnakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam
svaropaghāte kāse ca lehamena prayojayet

22.21

svaropaghāte medoje kaphavadvidhiriṣyate
kṣayaje sarvaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyām

22.22

nidigdhikāpalaśataṃ tada granthiksya ca
citrakasya tadarddhañca daśamūlañca tatsamam

22.23

droṇadvaye'pāṃ niḥkvāthya kaṣāyāḍhakamāharet
pūte kṣipettadarddhantu purāṇasya gur̤asya ca

22.24

sarvamekatra kṛtvā ca lehavatsādhu sādhayet
aṣṭau palāni pippalyā strijātakapala tathā

22.25

maricānāṃ palantvekaṃ sarvamekatra cūrṇitam
madhunaḥ kuḍavaṃ dattvā tadaśnīyādyathānalam

22.26

svarabhedaharaṃ mukhyaṃ pratiśyāyaharaṃ param
śvāsakāsāgnimāndyārśo gulmamehagalāmayān

22.27

ānāhamūtrakṛcchrāṇi hanyād grandhyarbudāni ca

22.28

śarkarāmadhumiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha
pibetpayasi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ

22.29

vātādijanitaśvāsakāsaghnā ye prakīrttitāḥ
yogāstāṃścāpi yuñjīta yathā doṣaṃ cikitsakaḥ

22.30

cavyāmlavetasakaṭutrayatintiḍīkaṃ
tālīśajīrakatugādahanaiḥ samāṃśaiḥ
cūrṇaṃ guḍapramṛditaṃ trisugandhiyuktaṃ
vaisvaryyapīnasakaphāruciṣu praśastam

22.31

vyāghrīsvarasavipakkaṃ rāsnābāṣpālagokṣuravyoṣaiḥ
sarpiḥ svaropaghāta hanyāt kāsañca pañcavidham

22.32

śuṣkadravyamupādāya svarasānāmasambhave
vāriṇyaṣṭaguṇe sādhya grāhyaṃ pādāvaśeṣitam

22.33

svarasānāṃ cālābhe cūrṇasyāḍhakamudakasya ca
tadvāriparyuṣita mṛditaṃ svarasavat prayojyam

Linked texts (11)