Cikitsasarasangraha (Vangasena) 23
Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 23
- Language
- Sanskrit
23.1
hikkāśvāse kṣaye kāse svaryyāṇi paṭhitāni tu
sarpīṃ ṣi tāni yojyāni bhiṣagbhiḥ svarasaṃkṣaye
athārocakanidānamāha
vātādibhiḥ śokabhayārttilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ
arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāvavaktraśca naro'nilena
23.2
kaṭvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti pittena vidyāllavaṇañca vaktram
mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya vivandhasambandhayutaṃ kaphena
23.3
arocake śokabhayārttilobhakrodhādya hṛdyāśucigandhaje syāt
svābhāvikañcāsyamathārucicca tridoṣajenaikarasaṃ bhavettu
23.4
hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena pittāt
hṛddāhaśoṣabahulaṃ sakaphaprasekam
śleṣmātmakaṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparañca
23.5
prakṣiptantu mukhe cānnaṃ yatra nāsvādate naraḥ
arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu
23.6
cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā spṛṣṭvā tu bhojanam
dveṣaṃ karoti yo jantuḥ sa bhaktadveṣa ucyate
23.7
yasya cānne bhavecchraddhā sabhaktakrunda ucyate
kupitasya bhayārttasya jvaritasya viroṣakaḥ
23.8
atha cikitsāmāha
vastiḥ samīraṇe pitte vireko vamanaṃ kaphe
kuryyāddhṛdyānukūlāni harṣaṇañca manoghnaje
23.6-2
vāntovacāṅgiranile vidhivat pivet tu
snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇam
kṛṣṇāviḍaṅkayavabhasmahareṇu bhārgīrāsnailahiṅgalavaṇottamanāgarāṇām
23.10
paitte gur̤āmbumadhukairvamanaṃ praśastaṃ
lehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ
nimbāmbucharditavataḥ kaphaje'nupānaṃ
rājadrumāmbu madhunā saha dīvyakāvyam
23.11
maricaṃ madhunā lehya kaphaje'rocake bhiṣak
arucau kavalāstāvahrūmāḥ sumukhadhāvanam
manojñamannapānañca harṣaṇā''śvāsanāni ca
23.12
kuṣṭhasauvarcalājājī śarkarāmarica viḍam
dhānyailāpadmakośīra pippalyaścandanotpalam
23.13
lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇa sayavāgrajam
ārdradāḍimaniryyāsasvajājīśarkarāyutaḥ
23.14
satailamākṣikāsvete catvāraḥ kavalagrahāḥ
catvāro'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān
23.15
amlikaguḍatoyañca tvagailāmaricānvitam
abhaktakandarogeṣu śastaṃ kavaladhāraṇam
23.16
śṛṅgaverarasañcaiva madhunā saha yojayet
aruciśva़āsakāsaghna pratiśyāyakaphāpaham
23.17
bhojanāgre sadā pathya jihvākaṇṭhaviśodhanam
agnisandīpana hṛdyaṃ lavaṇāīkabhakṣaṇam
23.18
kāravyajājīpatrailā vyoṣavṛkṣāmladāḍimam
sakṣaudraśarkaraṃ hṛdyaṃ ruci vahnipradīpanam
23.18-2
icchāvināśajaniteṣu ca bādhakeṣu
bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān
arthena cāpyapaciteṣu punarbhāvāya
paurāṇikaiḥ śrutipathairanumānayettam
23.20
dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śasta
dadyāt priyaṃ manasi sevyamarocakeṣu
23.21
sātmyān svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyān
pānāni mūlaphalakhāṇḍavarāgalehyān
sevedramāṃśca vividhānvividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥ sukhāni
23.22
yasya yaddīpsitaṃ kiñcittaddeyamarucau sadā
viḍaṅgamadhusaṃyukto raso dāḍimasambhavaḥ
asādhyamapi sahanyādaruciṃ vaktradhāritaḥ
23.23
aṣṭādaśaśigruphalāni daśamaricāni viṃśatipippalyaḥ
ārdrakapala guḍapalaṃ prasthatrayamāranālasya
23.24
viḍalavaṇasahitametatkhajāhataṃ surabhigandhāḍhyam
vyañjanasahasraghāti jñeyaṃ kalahasakaṃ nāmnā
23.25
dve pale dāḍimādaṣṭau khaṇḍādvyoṣātpalatrayam
trisugandhipalañcaikaṃ cūrṇamekatra kārayet
23.26
dīpanaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ pīnasajvarakāsajit
pippalīnāṃ śatañcaikaṃ dve śate maricasya ca
sitāpalacatuṣkañca nāgarādarddhapalaṃ tathā
23.27
dhānyasauvarcalājājya stvagele cārddhakārṣike
koladāḍimavṛkṣāmla yavānī cāmlavetasam
23.28
kārṣikāṃścūrṇayedetān hṛdyamannaprarocanam
plīhahṛdgrahaṇīdoṣa pañcakāsanivarhaṇaḥ
23.28-2
khāṇḍavo nāma gulmārtti vibandhānāha śūlanut
tālīśoṣakhacavyanāgaravaraiṃstulvāṃśakairdvistataḥ
kṛṣṇāgranthikatintir̤īkahutabhugvahnīrakākhyairyutaḥ
vimbalailāvadarāmla vetasaghanai rdhānyājamodāyutaistvaggrairdār̤imapāda eṣa vihita śreṣṭhaḥ sitārddhāyutaḥ
23.30
kaṇṭhāsyodarahṛdvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpano
gulmādhmānavisucikā gudarujāśvāsaklamiccharddihā
kāsārucyatisāramūḍhamarutā vā hṛdrujāṃ nāśanaḥ
cūrṇeo'yaṃ bhiṣajāmatīva kathitaḥ khyāto mahākhāṇḍavaḥ
23.31
kṣatoktantu yavānyādya cūrṇṇamatra prayojayet
23.32
yavānī tintir̤īkañca nāgara sāmlavetasam
dāḍima bādarañcāmla' kārṣikānupakalpayet
23.33
dhānyasauvarcalājājī varāṅgamardhakārṣikam
pippalīnā śatañcaika dve śate maricasya ca
23.34
śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet
jihvāviśodhanaṃ hṛdya taccūrṇa bhaktārocakam
23.35
hṛtpīḍāpārśvaśūlaghna vibandhānāhanāśanam
kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyāgneo vikāranut
23.37
lavaṅgakaṅkolamuśīracandana data sanīlotpalakṛṣṇajīrakam
elā sakṛṣṇāgurubhṛṅgakeśara kaṇā savimvā nalada sahāmbunā 36
karpūrajātīphalavaṃśarocana sitāṣṭabhāgaṃ samasūkṣmacūrṇitam
surocana tarpaṇamagnidīpanaṃ balaprada vṛṣyatama tridoṣanut
23.38
uro vibandha tamaka galagraha saśvāsayakṣmārucipaunasa tathā
grahaṇyatīsāramathāsrajaḥ kṣayaṃ prameharogañca nihanti satvaram
23.39
sūkṣmailāpatrakaṃ tvak ca patraṃ tālīśajantugā
pṛthvīkājīrakaṃ dhānya' dār̤imaṃ cārddhakārṣikam
23.40
pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram
maricaṃ dīvyakañcaiva vṛddhāmlaṃ cāmlavetasam
23.41
ajamodāmaśvagandhā dadhittha cāpi kārṣikam
pradeyaṃ cātiśuddhāyāḥ śarkarāyāścatuṣpalam
23.42
cūrṇamagniprasāda syātparamaṃ rucivarddhanam
plīhāna kāsamarśāṃsi śūlaṃ śvāsa vamiṃ jvaram
23.43
nihanti dīpayatyagni balavarṇaprada param
vātānulomana hṛdya kaṇṭhajihvāviśodhanam
23.44
vyāghrīsvarasavipakka rāsnākaṭphalagokṣuravyoṣaiḥ
sarpiḥ svarābhighāta hanyāt kāsa ca pañcavidham
Linked texts (12)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit