Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 23

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 23

Language
Sanskrit

23.1

hikkāśvāse kṣaye kāse svaryyāṇi paṭhitāni tu
sarpīṃ ṣi tāni yojyāni bhiṣagbhiḥ svarasaṃkṣaye
athārocakanidānamāha
vātādibhiḥ śokabhayārttilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ
arocakāḥ syuḥ parihṛṣṭadantaḥ kaṣāvavaktraśca naro'nilena

23.2

kaṭvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti pittena vidyāllavaṇañca vaktram
mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya vivandhasambandhayutaṃ kaphena

23.3

arocake śokabhayārttilobhakrodhādya hṛdyāśucigandhaje syāt
svābhāvikañcāsyamathārucicca tridoṣajenaikarasaṃ bhavettu

23.4

hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena pittāt
hṛddāhaśoṣabahulaṃ sakaphaprasekam
śleṣmātmakaṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparañca

23.5

prakṣiptantu mukhe cānnaṃ yatra nāsvādate naraḥ
arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu

23.6

cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā spṛṣṭvā tu bhojanam
dveṣaṃ karoti yo jantuḥ sa bhaktadveṣa ucyate

23.7

yasya cānne bhavecchraddhā sabhaktakrunda ucyate
kupitasya bhayārttasya jvaritasya viroṣakaḥ

23.8

atha cikitsāmāha
vastiḥ samīraṇe pitte vireko vamanaṃ kaphe
kuryyāddhṛdyānukūlāni harṣaṇañca manoghnaje

23.6-2

vāntovacāṅgiranile vidhivat pivet tu
snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇam
kṛṣṇāviḍaṅkayavabhasmahareṇu bhārgīrāsnailahiṅgalavaṇottamanāgarāṇām

23.10

paitte gur̤āmbumadhukairvamanaṃ praśastaṃ
lehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ
nimbāmbucharditavataḥ kaphaje'nupānaṃ
rājadrumāmbu madhunā saha dīvyakāvyam

23.11

maricaṃ madhunā lehya kaphaje'rocake bhiṣak
arucau kavalāstāvahrūmāḥ sumukhadhāvanam
manojñamannapānañca harṣaṇā''śvāsanāni ca

23.12

kuṣṭhasauvarcalājājī śarkarāmarica viḍam
dhānyailāpadmakośīra pippalyaścandanotpalam

23.13

lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇa sayavāgrajam
ārdradāḍimaniryyāsasvajājīśarkarāyutaḥ

23.14

satailamākṣikāsvete catvāraḥ kavalagrahāḥ
catvāro'rocakān hanyurvātādyekajasarvajān

23.15

amlikaguḍatoyañca tvagailāmaricānvitam
abhaktakandarogeṣu śastaṃ kavaladhāraṇam

23.16

śṛṅgaverarasañcaiva madhunā saha yojayet
aruciśva़āsakāsaghna pratiśyāyakaphāpaham

23.17

bhojanāgre sadā pathya jihvākaṇṭhaviśodhanam
agnisandīpana hṛdyaṃ lavaṇāīkabhakṣaṇam

23.18

kāravyajājīpatrailā vyoṣavṛkṣāmladāḍimam
sakṣaudraśarkaraṃ hṛdyaṃ ruci vahnipradīpanam

23.18-2

icchāvināśajaniteṣu ca bādhakeṣu
bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān
arthena cāpyapaciteṣu punarbhāvāya
paurāṇikaiḥ śrutipathairanumānayettam

23.20

dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śasta
dadyāt priyaṃ manasi sevyamarocakeṣu

23.21

sātmyān svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyān
pānāni mūlaphalakhāṇḍavarāgalehyān
sevedramāṃśca vividhānvividhaiḥ prakārairbhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥ sukhāni

23.22

yasya yaddīpsitaṃ kiñcittaddeyamarucau sadā
viḍaṅgamadhusaṃyukto raso dāḍimasambhavaḥ
asādhyamapi sahanyādaruciṃ vaktradhāritaḥ

23.23

aṣṭādaśaśigruphalāni daśamaricāni viṃśatipippalyaḥ
ārdrakapala guḍapalaṃ prasthatrayamāranālasya

23.24

viḍalavaṇasahitametatkhajāhataṃ surabhigandhāḍhyam
vyañjanasahasraghāti jñeyaṃ kalahasakaṃ nāmnā

23.25

dve pale dāḍimādaṣṭau khaṇḍādvyoṣātpalatrayam
trisugandhipalañcaikaṃ cūrṇamekatra kārayet

23.26

dīpanaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ pīnasajvarakāsajit
pippalīnāṃ śatañcaikaṃ dve śate maricasya ca
sitāpalacatuṣkañca nāgarādarddhapalaṃ tathā

23.27

dhānyasauvarcalājājya stvagele cārddhakārṣike
koladāḍimavṛkṣāmla yavānī cāmlavetasam

23.28

kārṣikāṃścūrṇayedetān hṛdyamannaprarocanam
plīhahṛdgrahaṇīdoṣa pañcakāsanivarhaṇaḥ

23.28-2

khāṇḍavo nāma gulmārtti vibandhānāha śūlanut
tālīśoṣakhacavyanāgaravaraiṃstulvāṃśakairdvistataḥ
kṛṣṇāgranthikatintir̤īkahutabhugvahnīrakākhyairyutaḥ
vimbalailāvadarāmla vetasaghanai rdhānyājamodāyutaistvaggrairdār̤imapāda eṣa vihita śreṣṭhaḥ sitārddhāyutaḥ

23.30

kaṇṭhāsyodarahṛdvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpano
gulmādhmānavisucikā gudarujāśvāsaklamiccharddihā
kāsārucyatisāramūḍhamarutā vā hṛdrujāṃ nāśanaḥ
cūrṇeo'yaṃ bhiṣajāmatīva kathitaḥ khyāto mahākhāṇḍavaḥ

23.31

kṣatoktantu yavānyādya cūrṇṇamatra prayojayet

23.32

yavānī tintir̤īkañca nāgara sāmlavetasam
dāḍima bādarañcāmla' kārṣikānupakalpayet

23.33

dhānyasauvarcalājājī varāṅgamardhakārṣikam
pippalīnā śatañcaika dve śate maricasya ca

23.34

śarkarāyāśca catvāri palānyekatra cūrṇayet
jihvāviśodhanaṃ hṛdya taccūrṇa bhaktārocakam

23.35

hṛtpīḍāpārśvaśūlaghna vibandhānāhanāśanam
kāsaśvāsaharaṃ grāhi grahaṇyāgneo vikāranut

23.37

lavaṅgakaṅkolamuśīracandana data sanīlotpalakṛṣṇajīrakam
elā sakṛṣṇāgurubhṛṅgakeśara kaṇā savimvā nalada sahāmbunā 36
karpūrajātīphalavaṃśarocana sitāṣṭabhāgaṃ samasūkṣmacūrṇitam
surocana tarpaṇamagnidīpanaṃ balaprada vṛṣyatama tridoṣanut

23.38

uro vibandha tamaka galagraha saśvāsayakṣmārucipaunasa tathā
grahaṇyatīsāramathāsrajaḥ kṣayaṃ prameharogañca nihanti satvaram

23.39

sūkṣmailāpatrakaṃ tvak ca patraṃ tālīśajantugā
pṛthvīkājīrakaṃ dhānya' dār̤imaṃ cārddhakārṣikam

23.40

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram
maricaṃ dīvyakañcaiva vṛddhāmlaṃ cāmlavetasam

23.41

ajamodāmaśvagandhā dadhittha cāpi kārṣikam
pradeyaṃ cātiśuddhāyāḥ śarkarāyāścatuṣpalam

23.42

cūrṇamagniprasāda syātparamaṃ rucivarddhanam
plīhāna kāsamarśāṃsi śūlaṃ śvāsa vamiṃ jvaram

23.43

nihanti dīpayatyagni balavarṇaprada param
vātānulomana hṛdya kaṇṭhajihvāviśodhanam

23.44

vyāghrīsvarasavipakka rāsnākaṭphalagokṣuravyoṣaiḥ
sarpiḥ svarābhighāta hanyāt kāsa ca pañcavidham

Linked texts (12)